İnsanlar niyə bəzən özlərinə zərər verən seçimlər edir? - ARAŞDIRMA

İnsan davranışının ən paradoksal tərəflərindən biri odur ki, insanlar bəzən öz maraqlarına zidd qərarlar verir, uzunmüddətli zərər gətirəcəyini bildiyi halda belə seçimlər edə bilir. Zərərli münasibətdə qalmaq, təxirəsalma, asılılıqlar, özünü uğurdan uzaqlaşdırmaq, sağlamlığa ziyan verən vərdişlər - bunlar çox vaxt “niyə insan özünə qarşı gedir?” sualını doğurur.

Psixologiyada bu davranışlar tez-tez özünü sabotaj, özünə zərər verən seçimlər və ya özünü məğlub edən davranışlar kimi izah olunur. Araşdırmalar göstərir ki, bu cür qərarlar adətən məntiqsizlikdən yox, qorxu, travma, öyrənilmiş davranış nümunələri, impulsiv qərarvermə və emosional tənzimləmə problemlərindən qaynaqlanır.

Bu baxımdan məsələ “niyə insan özünə zərər vermək istəyir?” yox, çox zaman “niyə bəzən zərərli seçim daha təhlükəsiz görünür?” sualıdır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Özünə zərər verən seçim nədir?
Bu yalnız fiziki özünə zərər deyil.
Bu bəzən belə görünür:
- təkrar-təkrar yanlış münasibət seçmək
- imkan varkən uğurdan qaçmaq
- sağlamlığa zərərli vərdişlərə davam etmək
- bilə-bilə yanlış maliyyə qərarları vermək
- öz potensialını sistemli şəkildə məhdudlaşdırmaq
Bu davranışlar bəzən şüurlu görünür, bəzən isə insan bunun fərqində olmadan təkrarlanır.
Qorxu uğursuzluqdan daha güclü ola bilərmi?
Bəzən bəli.
Maraqlıdır ki, insan bəzən uğursuzluqdan deyil, uğurdan qorxur.
Çünki uğur:
- məsuliyyət yaradır
- gözləntiləri artırır
- dəyişiklik tələb edir
Psixologiyada buna bəzən self-handicapping deyilir - insan özünə maneə yaradır ki, mümkün uğursuzluğu əvvəlcədən izah edə bilsin.
Tanış ağrı niyə bəzən təhlükəsiz görünür?
Bu paradoksal səslənsə də, insanlar bəzən tanış olan ağrını naməlum rahatlıqdan üstün tutur.
Məsələn: uşaqlıqda xaotik mühitdə böyüyən biri sonradan sakit münasibəti “qəribə” hiss edə bilər.
Çünki beyin bəzən təhlükəsizliyi xoşbəxtliklə deyil, tanışlıqla qarışdırır.
Bu səbəbdən bəzi insanlar zərərli dövrləri təkrarlayır.

Özünü cəzalandırma meyli varmı?
Bəzi hallarda bəli.
Günahkarlıq, utanc və özünü dəyərsiz görmə insanı:
- yaxşı fürsətlərdən uzaqlaşdıra
- xoşbəxtliyi sabotaj etməyə
- özünə zərərli seçimlər etməyə yönəldə bilər.
Bu bəzən şüursuz özünü cəzalandırma forması olur.
Stress altında niyə insanlar yanlış qərarlar verir?
Yüksək stress zamanı beyin uzunmüddətli faydanı deyil, ani rahatlamanı seçməyə meylli olur.
Bu səbəbdən:
- impulsiv qərarlar artır
- riskli davranışlar yüksəlir
- “indi yaxşı hiss etmək” gələcək zərərdən üstün tutulur
Bu asılılıqlarda da görünür.
Duyğusal ağrı insanı özünə qarşı yönəldə bilərmi?
Araşdırmalar göstərir ki, bəzən bəli.
İnsan daxili ağrını idarə edə bilməyəndə zərərli seçimləri “çıxış yolu” kimi görə bilir.

Bu məntiqsiz görünə bilər, amma insan psixikası üçün bəzən bu coping mexanizmidir.

Niyə ağıllı insanlar da özlərinə zərər verən seçim edir?
Xeyr.
İnsan zərərli olduğunu bilə-bilə yenə edə bilər.
Siqaret nümunəsi kimi.
Çünki davranışları yalnız bilik yox, vərdiş, emosiyalar və şüuraltı mexanizmlər idarə edir.
Məlumat təkbaşına kifayət etmir.
Bəzən insan problemi görmürmü?
Yeni tədqiqatlar göstərir ki, bəzi insanlar öz davranışı ilə nəticə arasındakı əlaqəni yetərincə qurmur. Bu da təkrarlanan özünü sabotajı gücləndirə bilir.
Yəni məsələ tək iradə zəifliyi deyil.
Bəzən problem davranış-nəticə əlaqəsinin zəif qavranmasıdır.
Sosial mühit bu seçimləri gücləndirirmi?
Cəmiyyət insanı özünə qarşı yönəldə bilərmi?
Bəzən.
Müqayisə mədəniyyəti, təzyiq, perfeksionizm, rəqabət
insanlarda belə düşüncə yarada bilər:
“Ya mükəmməl olmalıyam, ya heç nə.”
Bu düşüncə çox vaxt özünü sabotaja aparır.

Travmalar bu qərarların arxasında dayana bilərmi?
Travma bəzən insanın:
etibarını, seçim mexanizmini,özünüqoruma instinktini pozur.
Bu zaman insan zərərli seçimləri belə normal qəbul edə bilir.
Özünü sabotaj bəzən qorunma mexanizmidir?
Paradoksal olsa da, bəzən hə.
Məsələn:
“Əvvəl mən özüm imtina edim, rədd edilməyim.”
Bu, zərərli görünən, amma qoruyucu funksiyası olan davranış ola bilər.
Bir çox mütəxəssis özünü sabotajı “köhnə müdafiə mexanizmi” kimi izah edir.
Bu dövrəni qırmaq mümkündürmü?
Mütəxəssislər deyir ki, bəli.
Əsas yollar:
davranış nümunəsini tanımaq
impuls ilə qərar arasına fasilə qoymaq
travma və kök səbəblərlə işləmək
özünüdərk və terapiya
zərərli dövrləri “normal” saymamaq
Çünki problem çox vaxt seçimdən yox, onu yaradan daxili mexanizmdən başlayır.

Ən maraqlı məqamlardan biri budur ki, bu seçimlərin böyük hissəsi tam şüurlu qərar kimi verilmir. İnsan çox zaman özünə zərər verdiyini anlayaraq deyil, həmin anda ən rahat, ən tanış və ya ən az ağrılı görünən variantı seçərək bu davranışı göstərir. Psixologiyada buna bəzən təkrarlanan davranış dövrləri deyilir.
Məsələn, insan hər dəfə onu incidən münasibət modelinə qayıdırsa, bu yalnız “yanlış seçim” deyil, bəzən beynin tanış olanı təhlükəsiz sayması ilə bağlıdır. Travma tədqiqatlarında bu hal “təkrar kompulsiyası” kimi də izah olunur - insan şüursuz olaraq keçmiş ağrılı nümunələri yenidən yaşayır.
Niyə insanlar qısamüddətli rahatlığı uzunmüddətli faydadan üstün tutur?
Bu, davranış iqtisadiyyatı və neyropsixologiyada geniş araşdırılıb. İnsan beyni tez-tez uzaq faydadan çox ani rahatlığı seçir.
Məsələn:
sağlam qidalanmaq əvəzinə emosional yemək
qənaət etmək əvəzinə impulsiv xərcləmək
uzunmüddətli faydalı qərar əvəzinə ani rahatlıq seçmək
Bu yalnız intizam məsələsi deyil. Beynin mükafat sistemi burada rol oynayır. Ani rahatlıq dopamin reaksiyası yaradır, buna görə zərərli olsa da, seçim cəlbedici görünə bilir.
Bu səbəbdən bəzən insan zərəri seçmir - rahatlığı seçir, amma nəticə zərər olur.

Özünü sabotaj mükəmməlçiliklə bağlı ola bilərmi?
Bəli, hətta çox vaxt.
Paradoksal görünür, amma perfeksionist insanlar bəzən özlərini daha çox sabotaj edir.
Necə?
“Əgər ideal edə bilməyəcəmsə, başlamayım”.
Bu düşüncə:
- fürsətlərin qaçırılmasına
- təxirəsalmaya
- özünü uğurdan uzaqlaşdırmağa səbəb olur.
Burada insan uğursuzluqdan qorunmağa çalışarkən əslində özünü dayandırır.
Özünə zərər verən seçimlər uşaqlıqdan formalaşa bilərmi?
Bir çox mütəxəssis bu suala bəli deyir.
Uşaqlıqda:
- davamlı tənqid
- emosional laqeydlik
- qeyri-sabit ailə mühiti
- sevginin şərtli təqdim olunması
- insanda belə inanclar yarada bilər:
“Mən yaxşı şeylərə layiq deyiləm”.
Bu inam sonradan münasibətlərə, karyeraya, hətta sağlamlıqla bağlı qərarlara təsir edə bilər.
Yəni bəzən bugünkü zərərli seçimlərin kökü illər əvvələ gedir.
İnsan niyə eyni səhvi təkrar edir?
Bu sual əsrlərdir verilir.
Çox vaxt səbəb sadəcə unutqanlıq deyil, dəyişməyən daxili nümunələrdir.
Əgər səbəb həll olunmayıbsa, davranış da təkrarlana bilər.
Buna görə insanlar bəzən: eyni tip münasibətlər seçir, eyni maliyyə səhvlərini edir, eyni zərərli dövrlərə qayıdır.
Problem seçimdə yox, onu yaradan sistemdə ola bilər.

Müasir həyat bu davranışları artırırmı?
Bəzi ekspertlərə görə, bəli.
Müasir həyatın xüsusiyyətləri:
informasiya həddən artıq çoxdur
müqayisə daimi hal alıb
sürətli mükafat mədəniyyəti güclənib
diqqət dağınıqlığı artıb
Bu da impulsiv və özünə zərərli qərarları artıra bilir.
Xüsusilə rəqəmsal dövrdə ani həzz mədəniyyəti uzunmüddətli düşüncəni sıxışdıra bilir.
Bu davranış zəiflik deyil, siqnaldır?
Mühüm yanaşmalardan biri budur:
özünə zərər verən seçimlər bəzən xarakter qüsuru deyil, siqnaldır.
Siqnal: yorğunluğun, travmanın, daxili konfliktin, qarşılanmamış emosional ehtiyacların.
Bu baxış problemin mahiyyətini dəyişir.
Sual “insan niyə bunu edir?”dən “insan nəyi həll etməyə çalışır?” sualına keçir.
Problemin həlli yalnız iradə gücü ilə mümkündürmü?
Çox vaxt yox.
Çünki məsələ sadəcə “özünü saxla” deyil.
Əgər kök səbəb: travmadırsa, özünədəyər problemidirsə, emosional tənzimləmə çətinliyidirsə,
sadə iradə kifayət etmir.
Bu səbəbdən psixoloji dəstək, özünüdərk və davranış nümunələrinin dəyişməsi vacib sayılır.
İnsanların bəzən özlərinə zərər verən seçimlər etməsi sadəcə iradə zəifliyi və ya məntiqsizlik deyil. Bunun arxasında qorxu, travma, emosional ağrı, özünü sabotaj, impulsivlik və sosial təsirlər dayana bilər.
Bir çox hallarda bu seçimlər insanın özünü məhv etmə istəyi deyil, ağrını idarə etmə və ya təhlükədən qorunma cəhdidir.
Ən vacib nəticə isə budur: insan bəzən özünə qarşı görünən seçim edəndə, çox vaxt əslində daxilindəki başqa bir şeyi qorumağa çalışır.