Azərbaycan və Ukrayna arasında münasibətlər müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində regional əməkdaşlığın uğurlu nümunələrindən biri hesab olunur. Hər iki ölkə keçmiş Sovet İttifaqı respublikaları olaraq oxşar tarixi təcrübəyə malikdir və müstəqillik əldə etdikdən sonra siyasi, iqtisadi və humanitar sahələrdə sıx əməkdaşlıq qurmuşdur. Azərbaycan və Ukrayna arasında münasibətlər tarixi köklərə, ortaq siyasi təcrübəyə və müasir dövrdə formalaşmış strateji maraqlara əsaslanan çoxşaxəli əməkdaşlıq modelidir. Bu əlaqələrin həm keçmişinə, həm də bugünkü vəziyyətinə nəzər saldıqda, onların davamlı inkişaf xətti aydın şəkildə görünür.
Tarixi əsaslar və keçmiş dövr
Azərbaycan və Ukrayna xalqları arasında əlaqələrin ilkin təməlləri hələ XX əsrin əvvəllərinə, hər iki ölkənin Sovet İttifaqı tərkibində olduğu dövrə gedib çıxır. Bu mərhələdə iqtisadi və mədəni əlaqələr əsasən mərkəzləşdirilmiş idarəetmə çərçivəsində qurulsa da, xalqlar arasında qarşılıqlı ünsiyyət və əməkdaşlıq müəyyən səviyyədə inkişaf etmişdi.
1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması ilə hər iki ölkə müstəqillik əldə etdi və yeni geosiyasi şəraitdə münasibətlərini müstəqil şəkildə qurmağa başladı. 1992-ci ildə diplomatik əlaqələrin rəsmi şəkildə təsis olunması bu münasibətlərin başlanğıc nöqtəsi hesab olunur.
1990-cı illərdə hər iki ölkə oxşar problemlərlə üzləşmişdi: iqtisadi transformasiya, siyasi sabitliyin təmin olunması və ərazi bütövlüyü məsələləri. Bu baxımdan Azərbaycan və Ukrayna bir-birinin mövqelərini beynəlxalq arenada dəstəkləmişdir. Məsələn, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və Krımın ilhaqı kimi məsələlərdə qarşılıqlı siyasi həmrəylik nümayiş etdirilmişdir.
Keçmişdən bu günə qədər siyasi əlaqələr ardıcıl şəkildə inkişaf edərək strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmişdir. Azərbaycan və Ukrayna beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində sıx əməkdaşlıq edir. Bu təşkilatlar sırasında Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, ATƏT və GUAM xüsusi yer tutur.
İqtisadi əlaqələr
Keçmişdə iqtisadi əlaqələr əsasən sovet plan iqtisadiyyatı çərçivəsində qurulmuşdu. Müstəqillikdən sonra isə bu münasibətlər bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinə uyğun şəkildə yenidən formalaşdırıldı. Bugünkü mərhələdə iqtisadi əməkdaşlıq aşağıdakı əsas istiqamətləri əhatə edir:
Azərbaycan Ukraynanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. SOCAR Ukraynada yanacaq bazarında aktiv fəaliyyət göstərir və enerji təchizatının şaxələndirilməsinə töhfə verir. İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi müxtəlif sahələri əhatə edir. Azərbaycan əsasən enerji məhsulları ixrac edir, Ukrayna isə kənd təsərrüfatı məhsulları, metallurgiya və sənaye malları ilə təmsil olunur. TRACECA layihəsi çərçivəsində əməkdaşlıq Avropa ilə Asiya arasında tranzit imkanlarının genişləndirilməsinə xidmət edir. Bu, hər iki ölkənin geostrateji mövqeyini gücləndirir.
Humanitar və mədəni əlaqələr
Humanitar sahə Azərbaycan-Ukrayna münasibətlərində xüsusi əhəmiyyət daşıyır və bu əlaqələrin “yumşaq güc” komponentini təşkil edir. Ukraynada yaşayan azərbaycanlı diasporu, eləcə də Azərbaycandakı ukraynalı icması xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın inkişafında mühüm rol oynayır. Keçmişdə olduğu kimi bu gün də tələbə mübadiləsi və ali təhsil sahəsində əməkdaşlıq davam edir. Bir çox azərbaycanlı tələbə Ukrayna universitetlərində təhsil alır və bu, elmi əlaqələrin möhkəmlənməsinə səbəb olur.
Mədəni tədbirlər, sərgilər və ədəbi gecələr iki xalq arasında mənəvi bağları gücləndirir. Taras Şevçenko və Nizami Gəncəvi kimi görkəmli şəxsiyyətlərin irsinə həsr olunmuş tədbirlər bu sahədə xüsusi yer tutur.
Müasir dövr və perspektivlər
Hazırkı mərhələdə Azərbaycan və Ukrayna arasında münasibətlər daha da dərinləşməkdədir. Regional təhlükəsizlik məsələləri, enerji marşrutlarının diversifikasiyası və yeni iqtisadi layihələr əməkdaşlığın əsas istiqamətləri olaraq qalır. Xüsusilə dəyişən geosiyasi şərait fonunda bu iki ölkənin bir-birinə olan ehtiyacı artır. Qarşılıqlı dəstək, strateji tərəfdaşlıq və ortaq maraqlar gələcək əməkdaşlığın əsasını təşkil edir.
Bu gün humanitar sahədə Azərbaycan-Ukrayna münasibətləri xüsusilə dinamikdir. Bu əlaqələr təhsil, mədəniyyət və diaspor fəaliyyəti vasitəsilə inkişaf edir. Ukraynada çoxsaylı azərbaycanlı diasporu yaşayır və onlar iki ölkə arasında mədəni körpü rolunu oynayır. Eyni zamanda Azərbaycanda da ukraynalı icması fəaliyyət göstərir.
Təhsil sahəsində tələbə mübadiləsi proqramları, universitetlər arasında əməkdaşlıq və elmi layihələr həyata keçirilir. Azərbaycanlı tələbələr Ukraynanın müxtəlif ali məktəblərində təhsil alır.
Azərbaycan və Ukrayna arasında münasibətlər çoxşaxəli və strateji xarakter daşıyır. Siyasi sahədə qarşılıqlı dəstək, iqtisadi sahədə enerji və ticarət əməkdaşlığı, humanitar sahədə isə mədəni və təhsil əlaqələri bu münasibətlərin əsas sütunlarını təşkil edir. Bu əməkdaşlıq gələcək münasibətlərin dərinləşəcəyi perspektivi yaradır, ölkələrimiz arasında regional və beynəlxalq mövqelərinin güclənməsinə xidmət edəcəyi şübhəsizdir.
Keçmişdən bu günə qədər təkamül yolu keçərək strateji səviyyəyə yüksəlmiş bu münasibətlər tarixi bağlılıqlar, siyasi həmrəylik, iqtisadi maraqlar və humanitar əlaqələr bu əməkdaşlığın möhkəm təməlini formalaşdırıb.
V.VƏLİLİ