Narkotik vasitələr beyinin mərkəzi sinir sisteminə təsir edən, psixoloji və fiziki asılılıq yarada bilən maddələrdir. Bu maddələr insanın hisslərini, davranışını, düşünmə qabiliyyətini və bədən funksiyalarını dəyişdirir. Dünya üzrə aparılan araşdırmalar göstərir ki, narkotik istifadəsi təkcə fərdi sağlamlıq problemi deyil, həm də ciddi sosial və iqtisadi nəticələr yaradan qlobal təhlükədir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
İlk istifadədə orqanizmdə nə baş verir və niyə asılılıq yaranır?
İlk istifadə zamanı narkotik maddələr beyində “dopamin” adlanan xoşbəxtlik hormonunun səviyyəsini kəskin artırır. Bu, insanda qısa müddətli eforiya, rahatlıq və ya “yüngüllük” hissi yaradır.
Lakin beyin bu süni stimulyasiyaya tez uyğunlaşır:
•Təbii dopamin istehsalı azalır
•Eyni effekti almaq üçün daha çox maddə tələb olunur (tolerans)
•Bir neçə istifadədən sonra psixoloji asılılıq yaranır
Xüsusilə heroin, kokain və metamfetamin kimi maddələr bir neçə istifadədən sonra belə güclü asılılıq yarada bilir.
İstifadəni dayandırdıqdan sonra beyində və psixologiyada dəyişikliklər
Narkotikdən imtina edildikdə beyin “yoxluq vəziyyəti” yaşayır:
•Dopamin səviyyəsi kəskin düşür
•Depressiya, təşviş, əsəbilik yaranır
•Yuxu və iştah pozulur
•Güclü “craving” (istək dalğaları) müşahidə olunur
Uzun müddətli istifadədən sonra beynin ödül sistemi zədələnir və bərpa prosesi aylar, bəzən illər çəkə bilər. Psixoloji reabilitasiya isə daha uzun davam edir.
“Yüngül” və “ağır” narkotik fərqi – mif yoxsa həqiqət?
Cəmiyyətdə “yüngül narkotik” anlayışı (məsələn, marixuana) tez-tez istifadə olunur, lakin bu tam təhlükəsiz demək deyil.
Fərq əsasən belədir:
Ağır narkotiklər (heroin, kokain): sürətli və güclü fiziki asılılıq yaradır, ölüm riski yüksəkdir
Yüngül hesab edilənlər: psixoloji asılılıq yarada bilər və bəzi insanlarda daha ağır maddələrə keçid riskini artıra bilər
Dünya Səhiyyə Təşkilatının yanaşmasına görə, “tam təhlükəsiz narkotik” anlayışı yoxdur, yalnız risk dərəcəsi fərqlidir.
4. Erkən davranış əlamətləri
Narkotik istifadə edən şəxslərdə erkən mərhələdə bu əlamətlər görünə bilər:
•Davranış dəyişkənliyi və əsəbilik
•Göz bəbəklərində dəyişiklik
•Yuxusuzluq və ya həddindən artıq yuxululuq
•Sosial izolyasiya
•Pul problemleri və gizli davranış
•Məntiqsiz danışıq və diqqət pozğunluğu
Ailə üzvləri ən çox davranış dəyişikliklərinə və sosial uzaqlaşmaya diqqət etməlidir.
5. Narkotikdən tam sağalmaq mümkündürmü?
Bəli, mümkündür, amma proses uzun və çətindir.
Sağalma mərhələləri:
•Detoks (bədəni təmizləmə)
•Psixoloji terapiya
•Sosial adaptasiya
•Reabilitasiya dəstəyi
Lakin beynin “asılılıq yaddaşı” uzun müddət qalır. Buna görə bəzi hallarda bu vəziyyət ömür boyu nəzarət tələb edə bilər.
6. Dünya ilə müqayisə
•ABŞ və Avropada opioid böhranı (xüsusilə fentanil) minlərlə ölümə səbəb olur
•Avropa ölkələrində daha çox “müalicə və reabilitasiya” modeli tətbiq olunur
•Bəzi ölkələrdə isə ciddi hüquqi cəzalar əsas yanaşmadır
Qlobal tendensiya göstərir ki, yalnız cəza yox, profilaktika və müalicə yanaşması daha effektivdir.
Narkotik maddələr insan beyninin təbii sistemini pozaraq həm fiziki, həm də psixoloji asılılıq yaradır. Erkən istifadə belə ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Ən vacib məqam isə odur ki, bu problem təkcə fərdi yox, ailə və cəmiyyət səviyyəsində qarşısı alınmalı olan qlobal təhlükədir.
Dünya üzrə statistika
BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq İdarəsinin (UNODC) hesabatlarına görə:
•Dünyada təxminən 296 milyon insan narkotik istifadə edir
•Son 10 ildə istifadəçilərin sayı təxminən 23% artıb
•Narkotik asılılığı problemi olan insanların sayı 39 milyona yaxındır
•İynə vasitəsilə narkotik istifadə edənlər təxminən 13 milyondur
Ən ciddi artım sintetik narkotiklər və güclü opioidlər (məsələn, fentanil) ilə bağlıdır. Bu maddələr xüsusilə ölümcül dozaya görə ABŞ və Avropada ciddi böhran yaradıb.
Azərbaycan üzrə statistika
Rəsmi qurumların məlumatlarına əsasən:
•2023-cü ildə Azərbaycanda 10 057 narkotiklə bağlı cinayət qeydə alınıb
•2025–2026 dövrü üzrə minlərlə yeni cinayət faktı aşkar edilir (yalnız 2 ayda 1 765 hadisə qeydə alınıb)
•2022-ci ildə ölkədə təxminən 35 min nəfər narkotik asılılığı ilə qeydiyyatda olub
Son illərdə ümumilikdə tonlarla narkotik maddə dövriyyədən çıxarılıb.
Qısa müqayisə
Dünya: istifadə daha geniş yayılıb, əsas problem sintetik narkotiklərdir
Azərbaycan: istifadə miqyası daha kiçikdir, amma cinayət və dövriyyə göstəriciləri yüksək diqqət tələb edir
Hər iki halda əsas artım səbəbi: sosial risklər, internet üzərindən yayılma və sintetik maddələr
Ölkələr arasında narkotik istifadəsi müqayisəsi
Dünya üzrə narkotik istifadəsi ölkədən ölkəyə ciddi fərqlənir. Bu fərq əsasən sosial şərait, iqtisadi vəziyyət, qanunvericilik və səhiyyə sistemindən asılıdır.
ABŞ və Kanada
Şimali Amerikada narkotik istifadəsi və xüsusilə opioid böhranı daha kəskindir. ABŞ-də hər il on minlərlə ölüm halları qeydə alınır. Burada əsas problem sintetik opioidlər (xüsusilə fentanil) və resept dərmanlarının sui-istifadəsidir.
Avropa ölkələri
Avropada istifadə səviyyəsi orta göstəricidədir, amma bəzi ölkələrdə (məsələn, Böyük Britaniya və Fransa) artım müşahidə olunur. Burada daha çox kannabis və stimulyator tipli maddələr yayılıb. Avropa ölkələri əsasən müalicə və reabilitasiya yönümlü siyasət aparır.
Rusiya və Şərqi Avropa
Bu regionda sintetik narkotiklər və heroin istifadəsi daha ciddi problemdir. Sosial risk faktorları və qeyri-leqal bazarlar daha geniş yayılıb.
Azərbaycan və Qafqaz regionu
Azərbaycan narkotik istifadə səviyyəsinə görə orta və nisbətən aşağı risk qrupunda hesab olunur. Lakin tranzit ölkə olması səbəbilə narkotik dövriyyəsi ilə bağlı cinayət riskləri mövcuddur.
Asiya ölkələri
Bəzi Asiya ölkələrində (xüsusilə Əfqanıstan və İran ətrafı bölgələrdə) opiat mənşəli narkotiklər daha geniş yayılıb. Digər ölkələrdə isə ciddi hüquqi məhdudiyyətlər səbəbilə istifadə nisbətən aşağıdır.
•Ən yüksək problem: ABŞ və Şimali Amerika
•Orta səviyyə: Avropa
•Yüksək riskli regionlar: bəzi Asiya və Şərqi Avropa ölkələri
•Daha aşağı səviyyə: Qafqaz və bəzi Asiya ölkələri
Statistika göstərir ki, narkotik problemi qlobal miqyasda artan tendensiyadadır və Azərbaycan da bu riskdən kənarda deyil. Əsas təhlükə yalnız istifadə deyil, həm də onun yaratdığı sosial və sağlamlıq nəticələridir.
Ayşən Vəli