“Uşaqlara qarşı fiziki zorakılığa görə tətbiq edilən cərimələrin müəllim və valideynlərə eyni hüquqi müstəvidə şamil olunması məsələsi həm pedaqoji, həm də sosial-psixoloji baxımdan müxtəlif yanaşmalar doğurur”.
Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında Azərbaycan Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fəlsəfə doktoru İlqar Orucov deyib.
O bildirib ki, təsir psixologiyası baxımından əsas prinsip ondan ibarətdir ki, fiziki cəza heç bir halda tədris vasitəsi kimi qəbul oluna bilməz:
”Lakin bəzi hallarda simvolik cərimələrin əks effekt yaratma ehtimalı da istisna edilmir. Belə ki, cərimə məbləği aşağı olduqda, bu, şüuraltı şəkildə zorakılığın “ödənilə bilən davranış” kimi qəbul olunmasına gətirib çıxara bilər. Yəni cəza qadağanın qarşısını almaq əvəzinə, zorakılığın qiymətinə çevrilə bilər.
Digər tərəfdən, müəllim–şagird münasibətləri kontekstində məsələyə yanaşdıqda, müəllimin zorakılığa əl atması onun pedaqoji alətlərinin — səbir, metodika və ünsiyyət bacarıqlarının tükəndiyini göstərən bir hal kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan cərimə qorxusu müəllimi uşağa daha anlayışlı yanaşmağa deyil, əksinə, ondan uzaqlaşmağa və emosional olaraq soyumağa sövq edə bilər.
Müəllim və valideynin eyni məsuliyyət çərçivəsində dəyərləndirilməsi də etik və hüquqi baxımdan müzakirə mövzusudur. Çünki müəllim dövlətin təhsil siyasətini icra edən peşəkar mütəxəssisdir və ondan yüksək emosional intellekt və pedaqoji təmkin gözlənilir. Valideyn isə daha çox emosional müstəvidə çıxış edir. Bu səbəbdən müəllimin məsuliyyətinin daha ciddi qiymətləndirilməli olduğu fikri də mövcuddur.
Eyni zamanda, cərimə mexanizminin sui-istifadə riskləri də sual doğurur. Müəllimlər arasında “hər hərəkətim şikayət və cərimə ilə nəticələnə bilər” düşüncəsi formalaşarsa, bu, pedaqoji prosesin zəifləməsinə və müəllimin nüfuzunun azalmasına səbəb ola bilər.
Digər tərəfdən, bu yanaşmanın müsbət tərəfi də var. O, cəmiyyətdə “uşaq toxunulmazdır” mesajını gücləndirə bilər və fiziki cəzanı tərbiyə metodu kimi qəbul edən köhnə düşüncə tərzinə qarşı xəbərdarlıq rolunu oynaya bilər.
Lakin yalnız cərimə mexanizmi ilə problemin kökündən həlli mümkün deyil. Mütəxəssislərin fikrincə, paralel şəkildə müəllimlər üçün etik davranış kodeksləri və peşəkar inkişaf tədbirləri, valideynlər üçün isə psixoloji maarifləndirmə proqramları həyata keçirilməlidir. Zorakılığın qarşısını yalnız maddi cəza deyil, anlayış, maarifləndirmə və metodik dəyişikliklər ala bilər.
Nəticə olaraq, bu yanaşmanın təkbaşına tətbiqi həm müəllim–şagird münasibətlərində gərginlik yarada, həm də təhsil mühitinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də məsələyə kompleks və balanslı yanaşma daha məqsədəuyğun hesab edilir”.
Ayşən Vəli