İnklüziv təhsil çox vaxt yalnız xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların ümumi təhsil mühitinə cəlb edilməsi kimi başa düşülür. Halbuki bu anlayış daha dərindir: burada əsas məqsəd uşağın potensialını üzə çıxarmaq, onun sosial bacarıqlarını inkişaf etdirmək və cəmiyyətə uyğunlaşmasını təmin etməkdir. Bu prosesin ən həssas və taleyüklü mərhələsi isə məhz məktəbəqədər dövrdür. Çünki uşağın nitqi, davranış modeli, emosional reaksiyaları və sosial əlaqələri əsasən bu yaşlarda formalaşır.
Amma bu mərhələdə ən ciddi problemlərdən biri diqqətdən kənarda qalır – bağçalarda xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlarla işləyə bilən ixtisaslaşmış pedaqoqların çatışmazlığı. Məsələ yalnız kadr sayının azlığı deyil, həm də mövcud müəllimlərin inklüziv təhsil üzrə kifayət qədər hazırlıqlı olmamasıdır. Nəticədə inklüziv təhsil anlayışı praktikada tam reallaşmır və bu, sistemin keyfiyyət göstəricilərinə birbaşa təsir edir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Fərdi yanaşma zəifləyir, təhsil ümumiləşir
İnklüziv təhsilin əsas dayağı fərdi yanaşmadır. Hər bir uşağın inkişaf səviyyəsi, öyrənmə tempi və ehtiyacları fərqlidir və buna uyğun fərdi tədris planı qurulmalıdır. Lakin ixtisaslı pedaqoqlar olmadıqda bu yanaşma formal xarakter alır. Müəllim ümumi proqramı bütün uşaqlara eyni şəkildə tətbiq etməyə məcbur qalır.
Bu zaman xüsusi ehtiyacı olan uşaq ya geridə qalır, ya da prosesə tam qoşula bilmir. Digər tərəfdən, inkişaf səviyyəsi daha yüksək olan uşaqlar üçün də dərs tempi uyğun olmur. Beləliklə, inklüziv mühit yaradılmış kimi görünsə də, əslində heç bir uşaq öz potensialına uyğun inkişaf edə bilmir.
Erkən müdaxilə imkanı əldən çıxır
Məktəbəqədər dövr inkişaf baxımından “qızıl mərhələ” hesab olunur. Bu yaşlarda nitq qüsurları, davranış çətinlikləri və sosial adaptasiya problemləri vaxtında aşkarlanarsa, onların aradan qaldırılması daha asan və effektiv olur.
Ancaq ixtisaslı mütəxəssislər olmadıqda bu problemlər ya gec aşkar edilir, ya da ümumiyyətlə diqqətdən kənarda qalır. Nəticədə uşaq məktəb yaşına çatanda artıq daha dərin və mürəkkəb çətinliklərlə üzləşir. Bu isə sonrakı təhsil mərhələlərində həm uşağın, həm də müəllimin işini daha da çətinləşdirir.
Müəllim üzərinə düşən yük artır
İnklüziv qruplarda çalışan adi müəllimlər çox vaxt xüsusi hazırlıq keçmədən bu məsuliyyəti daşımalı olurlar. Onlar eyni anda həm ümumi qrupun tədrisini aparmalı, həm də xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlara fərdi yanaşma göstərməlidirlər.
Bu isə həm metodiki, həm də psixoloji baxımdan ciddi çətinlik yaradır. Müəllim özünü kifayət qədər hazırlıqlı hiss etmir, iş yükü artır, zaman çatışmazlığı yaranır. Nəticədə təkcə tədrisin keyfiyyəti deyil, müəllimin motivasiyası və psixoloji durumu da zərər görür.
İnklüziv təhsil formal xarakter alır
Kadr çatışmazlığının ən açıq nəticəsi inklüziv təhsilin formal xarakter almasıdır. Uşaqlar fiziki olaraq eyni mühitdə yerləşdirilir, amma real inteqrasiya baş vermir. Tədris prosesi onların ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmır, sosial qarşılıqlı əlaqələr isə zəif qalır.
Belə vəziyyətdə inklüzivlik yalnız statistik göstəriciyə çevrilir. Kağız üzərində hər şey düzgün görünür, amma praktikada sistem öz məqsədinə çatmır.
Sosial adaptasiya zəifləyir
İxtisaslı dəstək olmadıqda xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar kollektivə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir. Onlar ünsiyyət qurmaqda çətinlik yaşayır, bəzən qrupdan təcrid olunurlar. Halbuki inklüziv təhsilin əsas məqsədi məhz bu baryerləri aradan qaldırmaqdır.
Digər uşaqlar üçün də vəziyyət ideal olmur. Düzgün yönləndirmə olmadıqda empatiya və qəbul etmə əvəzinə anlaşılmazlıq və məsafə yarana bilər. Bu isə inklüziv mühitin sosial mahiyyətini zəiflədir.
Valideynlərin inamı sarsılır
Valideynlər övladlarının inkişafında real nəticə görmədikdə sistemə olan etimad azalır. Onlar ya özəl mütəxəssislərə üz tuturlar, ya da ümumiyyətlə inklüziv təhsildən imtina etməyə başlayırlar.
Bu vəziyyət isə cəmiyyətdə əlavə bir fərq yaradır: maddi imkanı olan ailələr alternativ yollar tapa bilir, digərləri isə mövcud sistemlə kifayətlənməyə məcbur qalır.
Sosial bərabərsizlik dərinləşir
İnklüziv təhsilin əsas ideyası bərabər imkan yaratmaqdır. Amma ixtisaslı kadr çatışmazlığı bu ideyanı zəiflədir. Çünki sistem hər kəs üçün eyni səviyyədə keyfiyyət təmin edə bilmir.
Beləliklə, inklüziv təhsil bərabərlik aləti olmaq əvəzinə, bəzən fərqləri daha da dərinləşdirən amilə çevrilir.
Bağçalarda ixtisaslaşmış pedaqoqların çatışmazlığı inklüziv təhsilin ən kritik və sistemli problemlərindən biridir. Bu boşluq təkcə tədrisin keyfiyyətinə deyil, uşaqların gələcək inkişafına, sosial uyğunlaşmasına və ümumilikdə cəmiyyətin bərabərlik səviyyəsinə təsir edir.
Əgər bu sahədə ciddi addımlar atılmazsa, inklüziv təhsil ideya olaraq qalacaq, real həyatda isə gözlənilən nəticəni verməyəcək. Buna görə də əsas diqqət yalnız proqramların qəbuluna deyil, onları həyata keçirəcək ixtisaslı kadrların hazırlanmasına və bağçalarda multidissiplinar dəstək sisteminin qurulmasına yönəldilməlidir.
Ayşən Vəli