Vaşinqton və Tehran iki həftəlik atəşkəs barədə razılığa gəliblər. İran həmçinin Hörmüz boğazını açmaq barədə razılığa gəlib. Yaxın Şərqdə bir ay yarım davam edən aktiv hərbi əməliyyatlardan sonra ABŞ və İran 7 aprel çərşənbə axşamı günü - ABŞ prezidenti Donald Trampın müəyyən etdiyi son tarixdən və "bütöv bir sivilizasiyanı" məhv etmək vədindən iki saatdan az əvvəl - iki həftəlik atəşkəs barədə razılığa gəliblər.
Atəşkəs sonrakı danışıqlar üçün başlanğıc nöqtəsinə çevrilir və Yaxın Şərqi alt-üst edən və qlobal neft sektorunda tarixi bir uçuruma səbəb olan müharibəyə birdəfəlik son qoymaq təklifinə hansı son şərtlərin daxil edilə biləcəyi hələlik məlum deyil. İndiyə qədər razılaşmalar haqqında nə məlumdur?
ABŞ və İsrailin dedikləri
Tramp Truth Social-da paylaşım edərək atəşkəsi elan edib və İranın Hörmüz boğazını yenidən açmağa razı olması şərti ilə razılaşdığını bildirib. O, atəşkəsin Pakistan Baş nazirinin vasitəçiliyi ilə əldə edildiyini söyləyib. İran ABŞ-ın "danışıqlar üçün işlək əsas" hesab etdiyi 10 maddəlik təklif irəli sürüb, Tramp əlavə edib.
O, növbəti iki həftənin yekun razılaşmaya imkan verəcəyini söyləyib. Daha sonra AFP xəbər agentliyinə verdiyi müsahibədə Tramp razılaşmanı "tam və tam qələbə" adlandırıb. Lakin o, Tehranın razılaşmadan imtina edəcəyi təqdirdə İranın mülki infrastrukturunu məhv etmək üçün əvvəlki təhdidlərini yerinə yetirib-yetirməyəcəyini deməyib. Truth Social-da gecə saatlarında paylaşım edən Ağ Ev rəhbəri ABŞ-ın "Hörmüz boğazında tıxaclara kömək edəcəyini" və əlavə edərək "Çoxlu pul qazanılacaq" deyə yazıb.
Trampa yaxın mənbələr CNN-ə bildiriblər ki, onun administrasiyası Pakistan Baş nazirinin hər iki tərəfi dəvət etdiyi İslamabadda potensial şəxsən danışıqlara hazırlaşır. İsrail atəşkəs razılaşmasının digər tərəfidir və Baş nazir Binyamin Netanyahunun ofisinə görə, İrana qarşı bombardmanı dayandırır. Netanyahunun özü daha sonra İsrailin ABŞ-İran atəşkəs razılaşmasını dəstəklədiyini bildirdi. Lakin o, bunun İsrailin Livandakı hücumuna aid olmadığını iddia edir və bu, Pakistan vasitəçisinin əvvəlki açıqlamasına ziddir. Qeyd etmək lazımdır ki, Hizbullah elan edilmiş atəşkəsin bir hissəsi olaraq Şimali İsrailə hücumlarını artıq dayandırıb.
İranın mövqeyi
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, ölkəsinə hücumlar dayandırılarsa, onlar da əməliyyatlarını məhdudlaşdıracaqlar. O, həmçinin əlavə edib ki, İran ordusu atəşkəs müddətində Hörmüz boğazından təhlükəsiz keçidi əlaqələndirəcək. Yarırəsmi Tasnim xəbər agentliyi İran və Omanın atəşkəs müddətində boğazdan keçən gəmilərdən tranzit haqqı almağı planlaşdırdıqlarını bildirib.
Ölkənin ən yüksək təhlükəsizlik orqanı olan İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası daha aqressiv bir bəyanat yayaraq, ABŞ-ı 10 maddəlik planını qəbul etməyə məcbur etdiyini iddia edib və atəşkəsi Vaşinqton üçün "geri dönməz məğlubiyyət" kimi təsvir edib. Ali Şura həmçinin İslamabadda mümkün danışıqlardan bəhs edərək, "düşmən ən kiçik bir səhv edərsə, bütün qüvvələrdən onlara qarşı istifadə ediləcəyi" barədə xəbərdarlıq edib.
Atəşkəs müqaviləsinin şərtləri nələrdir?
Əraqçi açıqlamasında bildirib ki, Vaşinqton İranın 10 bəndlik təklifinin "ümumi çərçivəsini" "danışıqlar üçün əsas" kimi qəbul etsə də, Tehran öz növbəsində ABŞ-ın 15 bəndlik təklifini nəzərdən keçirir. Amerika planının tam təfərrüatları dərc olunmayıb, lakin güman edilir ki, plana İranın nüvə silahına sahib olmamaq, yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uranı təhvil vermək, Tehranın müdafiə imkanlarını məhdudlaşdırmaq, regional proksi qruplarının fəaliyyətini dayandırmaq və Hörmüz boğazını yenidən açmaq öhdəlikləri daxildir. Digər danışıqlar məqamlarına İsrailin mövcudluq hüququnun tanınması daxildir.
Qeyd etmək lazımdır ki, İran əvvəllər 15 bəndlik planı rədd etmiş, ABŞ-ın tələblərini "əsasən həddindən artıq, qeyri-real və əsassız" adlandırmışdı.
Ağ Ev Tehranın 10 bəndlik təklifinin məzmununu dəqiqləşdirməsə də, İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası planın əsas hissələrini açıqlayıb. Xüsusilə, buraya Hörmüz boğazından keçidin tənzimlənməsi; İrana və onun regional qüvvələrinə hücumlara son qoyulması; ABŞ qoşunlarının bölgədən çıxarılması; İrana kompensasiya; beynəlxalq sanksiyaların qaldırılması və aktivlərin dondurulmasının aradan qaldırılması; və istənilən yekun sülh razılaşmasını təmin etmək üçün BMT-nin məcburi qətnaməsi daxildir. Təhlükəsizlik Şurasının bəyanatının versiyalarında həmçinin bildirilirdi ki, ABŞ prinsipcə İranın uranı zənginləşdirmək hüququnu tanımağa razıdır.
V.VƏLİLİ