Parfüm və kosmetik vasitələr gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İnsanlar bu məhsullardan gigiyena, gözəllik və özünü ifadə məqsədilə istifadə edirlər. Lakin son illərdə bu məhsulların tərkibində olan kimyəvi maddələrin insan sağlamlığına mümkün təsiri ilə bağlı müzakirələr artıb.
Elmi araşdırmalar göstərir ki, kosmetik vasitələrin böyük əksəriyyəti təhlükəsizlik standartlarına uyğun istehsal olunsa da, bəzi komponentlər uzunmüddətli və ya həssas istifadə zamanı allergiya, hormonal dəyişikliklər və digər sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Kosmetik vasitələrin əsas tərkib komponentləri
Kosmetika və parfümlər çoxsaylı kimyəvi maddələrin qarışığından ibarətdir. Onların əsas komponentləri aşağıdakılardır:
- Konservantlar
Məhsulun xarab olmasının qarşısını alır. Ən geniş yayılmışları parabenlərdir.
- Ətir (fragrance) maddələri
Parfüm və kosmetikanın qoxusunu təmin edir. Tərkibində onlarla müxtəlif kimyəvi komponent ola bilər.
- Boya və rəngləndiricilər
Dekorativ kosmetikada istifadə olunur.
- Stabilizatorlar və emulqatorlar
Məhsulun teksturasını qoruyur və komponentlərin qarışmasını təmin edir.
Sağlamlığa mümkün təsirlər
Allergik reaksiyalar və dəri problemləri
Kosmetik məhsulların ən çox rast gəlinən təsiri allergiya və dəri qıcıqlanmasıdır.
Ətir maddələri və bəzi konservantlar:
- qaşınma
- qızartı
- dermatit
kimi reaksiyalara səbəb ola bilər. Həssas dəriyə malik insanlarda bu risk daha yüksəkdir.
Endokrin sistemə təsir (hormonal dəyişikliklər)
Bəzi kimyəvi maddələr “endokrin pozucu” kimi tanınır. Bunlar hormon sisteminə təsir göstərə bilər.
Parabenlər
Araşdırmalar göstərir ki, parabenlər estrogen hormonuna bənzər təsir göstərə bilər. Bu isə uzunmüddətli istifadə zamanı hormonal balansın dəyişməsi ilə əlaqələndirilir.
Ftalatlar (phthalates)
Parfümlərdə tez-tez istifadə olunur və reproduktiv sağlamlığa təsiri ilə bağlı müzakirələr mövcuddur.
Tənəffüs sisteminə təsir
Parfümlər və sprey məhsulların tərkibində olan uçucu maddələr:
baş ağrısı
başgicəllənmə
astma simptomlarının artması
kimi təsirlərə səbəb ola bilər.
Xüsusilə qapalı məkanlarda güclü ətir istifadəsi həssas insanlarda narahatlıq yarada bilər.
Uzunmüddətli risklər və xroniki təsirlər
Bəzi tədqiqatlar kosmetik məhsullarda olan kimyəvi maddələrin uzun müddət yığıldıqda orqanizmə təsir edə biləcəyini göstərir.
Məsələn:
formaldehid buraxan maddələr (bəzi saç və dırnaq məhsullarında)
ağır metallar (ucuz və keyfiyyətsiz kosmetikalarda)
uzunmüddətli istifadə zamanı sağlamlıq riskləri yarada bilər.
Parfümlərin xüsusi təsiri
Parfümlər kosmetik vasitələr arasında ən mürəkkəb tərkibə malik məhsullardır. Bir parfümün tərkibində 50-dən çox kimyəvi maddə ola bilər və onların hamısı etiketdə ayrıca göstərilməyə bilər (“fragrance” adı altında birləşdirilir).
Bu isə istehlakçı üçün real tərkibi tam bilməyi çətinləşdirir.
Araşdırmalar göstərir ki, bəzi insanlar üçün parfümlər:
migren tutmalarını tetikləyə bilər
allergik reaksiyalara səbəb ola bilər
uzunmüddətli istifadə zamanı həssaslığı artıra bilər.
Risk qrupları kimlərdir?
Kosmetik vasitələrin təsiri hər kəsdə eyni deyil. Daha həssas qruplar:
- uşaqlar
- hamilə qadınlar
- allergiyaya meyilli şəxslər
- astma və tənəffüs problemləri olanlar
Bu qruplar üçün məhsul seçimi daha diqqətli aparılmalıdır.
Kosmetik vasitələrdən təhlükəsiz istifadə qaydaları
Məhsul seçimi
Sertifikatlı və tanınmış markalara üstünlük verin
Tərkibini oxuyun və şübhəli maddələrdən uzaq durun
Minimalizm prinsipi
Eyni anda çox sayda kosmetik istifadə etməmək
Lazımsız məhsullardan imtina etmək
Dəriyə uyğunluq testi
Yeni məhsulu istifadə etməzdən əvvəl kiçik sahədə yoxlamaq
Parfüm istifadəsi
Qapalı məkanlarda güclü istifadə etməmək
Birbaşa dəriyə çox sıxmamaq
Beynəlxalq standartlar və nəzarət
Avropa Birliyi və digər inkişaf etmiş ölkələrdə kosmetik məhsullar ciddi nəzarətdən keçir. Bir çox zərərli maddələrin istifadəsi məhdudlaşdırılıb və ya qadağan edilib.
Azərbaycanda da kosmetik məhsulların idxalı və satışı müəyyən standartlara tabedir, lakin bazarda qeyri-sertifikatlı məhsulların olması istehlakçılar üçün əlavə risk yarada bilər.
Parfüm və kosmetik vasitələr gündəlik həyat üçün faydalı və zəruri məhsullar olsa da, onların tərkibində olan bəzi kimyəvi maddələr müəyyən hallarda sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər.
Ən böyük risklər allergik reaksiyalar, hormonal təsirlər və tənəffüs problemləri ilə bağlıdır. Lakin düzgün məhsul seçimi, təhlükəsiz istifadə və maarifli yanaşma ilə bu riskləri minimuma endirmək mümkündür.
Bu səbəbdən istehlakçıların məhsulların tərkibinə diqqət yetirməsi və şüurlu seçim etməsi sağlamlığın qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.