Müasir cəmiyyətdə uşağın doğulması və inkişaf mərhələləri ilə bağlı mərasimlər (40 çıxarma, cinsiyyət öyrənmə, sünnət, ad günü və s.) getdikcə daha geniş, nümayişkaranə və bəzən də sosial yarış xarakteri daşıyan tədbirlərə çevrilir. Bu tendensiya yalnız Azərbaycanda deyil, dünyada da müşahidə olunur, lakin yanaşma və miqyas baxımından ciddi fərqlər var.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Bu tendensiyanın yaranma səbəbləri
Sosial şəbəkələrin təsiri
Son illərdə xüsusilə “gender reveal” (cinsiyyət açıqlama) kimi mərasimlərin populyarlaşması birbaşa sosial media ilə bağlıdır. Araşdırmalar göstərir ki, əvvəllər şəxsi və ailə daxilində olan anlar indi ictimai və vizual “şou”ya çevrilib.
-İnsanlar daha fərqli və diqqətçəkən tədbir etmək istəyir
-“Trenddən geri qalmamaq” psixologiyası yaranır
-Şəxsi hadisələr ictimai nümayişə çıxarılır
Psixoloji və sosial faktorlar
-Status və imkan nümayişi
-Qohum və çevrə qarşısında “özünü göstərmə” ehtiyacı
-Ailə daxilində sosial təzyiq
Azərbaycanda vəziyyət
Azərbaycanda bu mərasimlər daha çox ənənə + müasirlik sintezi formasında inkişaf edir.
Xüsusiyyətlər:
-40 çıxarma, sünnət kimi mərasimlər köklü ənənəyə malikdir
-Ad günləri və cinsiyyət tədbirləri sonradan “şou elementləri” ilə zənginləşib
-Tədbirlər çox vaxt geniş qohum çevrəsini əhatə edir
-Xərclər bəzən ailə büdcəsini aşır
Sosial reallıq:
—“Ayıb olmasın” düşüncəsi
-Digərləri ilə müqayisə
-Kredit və borcla belə tədbir keçirmə halları
Bu isə artıq mərasimin mahiyyətindən çox formaya və nümayişə yönəlməsini göstərir.
Dünyada yanaşma
Qərb ölkələri (ABŞ, Avropa)
-Daha çox sadə və simvolik tədbirlər
-Ailə və yaxın dostlarla qeyd olunur
-Son illərdə “gender reveal”lər geniş yayılsa da, tənqid olunur
Araşdırmalara görə, bu tədbirlər:
-əvvəl sadə tort və ya kiçik sürprizdən ibarət idi
-sonradan ekstremal və riskli şoulara çevrilib
Hətta bəzi hallarda yanğınlar, partlayışlar və ekoloji ziyanlar baş verib Bu səbəbdən bir çox cəmiyyətlərdə bu trend artıq tənqid edilir.
Digər ölkələr (Asiya, Skandinaviya və s.)
-Daha minimalist yanaşma
-Bəzi hallarda ümumiyyətlə belə mərasimlər keçirilmir
-Diqqət uşağın rifahına və ailədaxili münasibətlərə yönəlir
Problemlər və risklər
Sosial:
-Maddi yük və borclanma
-Süni rəqabət
-Ailə daxilində stress
Psixoloji:
-“Digərləri kimi olmalıyam” düşüncəsi
-Gözlənti və məyusluq
Mədəni:
-Ənənənin mahiyyətinin itməsi
-Simvolik dəyərlərin şouya çevrilməsi
Bu mərasimlər əslində insan həyatının ən həssas və dəyərli anlarını əks etdirməlidir. Lakin həm Azərbaycanda, həm də dünyada onların getdikcə təmtəraqlı və nümayiş xarakterli formaya keçməsi əsas məqsədi kölgədə qoyur.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, artıq sadəlik və mənəvi dəyər ön plana çəkilir. Azərbaycanda isə bu keçid hələ tam formalaşmayıb və sosial faktorlar səbəbindən təmtəraq hələ də üstünlük təşkil edir.
Ayşən Vəli