Azərbaycanda yerli istehsal son illərdə iqtisadi siyasətin əsas istiqamətlərindən biri kimi prioritet elan olunub. Məqsəd həm idxaldan asılılığı azaltmaq, həm də daxili bazarı yerli məhsullarla təmin etməkdir. Lakin real vəziyyət göstərir ki, yerli istehsal artsa da, istehlakın həcmi və strukturu ilə tam balans hələ formalaşmayıb.
Azərbaycanda daha çox istehsal olunur, yoxsa daha çox istehlak?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Azərbaycanda istehsalın ümumi vəziyyəti
Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı ilin ilk aylarında ölkədə 9,3 milyard manatlıq sənaye məhsulu istehsal edilib və ümumi iqtisadi artım qeydə alınıb .
Bu göstərir ki, istehsal sahəsində ümumi dinamika müsbətdir. Xüsusilə aşağıdakı sahələrdə artım müşahidə olunur:
- sənaye və energetika
- kənd təsərrüfatı (meyvə-tərəvəz, bəzi ərzaq məhsulları)
- tikinti materialları
Lakin bu artım daha çox xammal və yarımfabrikat istehsalı üzərində qurulub. Emal sənayesi və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların payı hələ də məhduddur.
İstehlak: daxili bazarın real tələbi
Statistik göstəricilər göstərir ki, ölkədə pərakəndə ticarət dövriyyəsi 3,6% artıb . Bu isə istehlakın stabil şəkildə genişləndiyini göstərir.
Lakin burada əsas məsələ istehlakın mənbəyidir:
daxili bazarda satılan məhsulların əhəmiyyətli hissəsi idxal məhsullarıdır
xüsusilə elektronika, geyim, bəzi ərzaq və hazır məhsullar üzrə xarici asılılıq qalır
Bu o deməkdir ki, istehlakın artımı yerli istehsalın artımını tam kompensasiya etmir.
Daha çox istehsal olunur, yoxsa istehlak?
Mövcud vəziyyətə əsasən belə nəticə çıxarmaq olar:
Azərbaycan ümumi iqtisadi dəyər baxımından istehsal edən ölkədir (xüsusilə enerji və xammal sahəsində)
lakin istehlak strukturu baxımından idxaldan asılılıq qalır
Yəni: xammal və enerji - daha çox istehsal olunur
hazır məhsullar və istehlak malları - daha çox idxal edilir
Bu səbəbdən real iqtisadi balansda istehlak yerli istehsaldan daha geniş və müxtəlifdir.
Qiymətlər: yerli istehsalın təsiri varmı?
2026-cı ilin məlumatına görə, Azərbaycanda illik inflyasiya təxminən 5-6% civarındadır, qida məhsullarında isə bu göstərici daha yüksək -7%-ə yaxın olub. Qiymətlərin formalaşmasına təsir edən əsas faktorlar:
1. İdxaldan asılılıq
İdxal olunan məhsulların qiyməti:
dünya bazar qiymətlərindən
valyuta məzənnəsindən
logistika xərclərindən asılıdır. Bu da daxili bazarda qiymətlərin tez dəyişməsinə səbəb olur.
2. Yerli istehsalın məhdudluğu
Əgər məhsul ölkədə kifayət qədər istehsal olunmursa:
bazarda rəqabət azalır
qiymətlər daha yüksək olur
Məsələn, bəzi ərzaq məhsullarında yerli istehsal artsa da, mövsümi dalğalanmalar qiymət artımına səbəb olur.
3. Xərclərin artması
Son statistikaya görə:
enerji və xidmət xərcləri artıb
nəqliyyat və logistika bahalaşıb
Bu isə istehsalın maya dəyərini artıraraq son qiymətə təsir edir .
Yerli məhsullar qiymət baxımından daha sərfəlidirmi?
Bu sualın cavabı sahədən asılıdır:
- Ərzaq məhsulları
- Yerli məhsullar (tərəvəz, süd, bəzi ət məhsulları) çox vaxt daha ucuz olur
Lakin mövsümdənkənar dövrdə qiymət fərqi azalır
Sənaye və qeyri-ərzaq malları
Yerli məhsulların çeşidi məhduddur
İdxal malları daha rəqabətli və bəzən daha keyfiyyətli olur
Müqayisəli baxış: Azərbaycan və inkişaf etmiş ölkələr
Avropa ölkələrində:
daxili bazarın böyük hissəsi yerli istehsalla təmin olunur
kənd təsərrüfatı və sənaye arasında balans qurulub
dövlət subsidiyaları və texnologiya istehsalı gücləndirir
Azərbaycanda isə əsas problemlər:
istehsalın diversifikasiya olunmaması
texnoloji istehsalın zəifliyi
idxaldan asılılıq
Mövcud problemlər
yerli istehsalın struktur baxımından zəifliyi
yüksək texnologiyalı məhsulların azlığı
kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq fərqləri
bazarda idxal məhsullarının dominantlığı
Həll yolları
emal sənayesinin inkişafı
yerli istehsalçılara subsidiya və vergi güzəştləri
logistika və saxlama sistemlərinin yaxşılaşdırılması
kənd təsərrüfatında texnologiyanın tətbiqi
“Made in Azerbaijan” brendinin gücləndirilməsi
Azərbaycanda yerli istehsal artım mərhələsində olsa da, hələlik daxili istehlakı tam qarşılamaq gücündə deyil. Ölkə iqtisadiyyatı xammal istehsalı baxımından güclü olsa da, hazır məhsullar üzrə idxaldan asılılıq qalır.
Bu balans qiymətlərə də təsir edir: idxaldan asılı sahələrdə qiymətlər daha dəyişkən və yüksək olur, yerli istehsalın güclü olduğu sahələrdə isə qiymətlər daha stabil qalır.
Uzunmüddətli perspektivdə əsas məqsəd istehsal və istehlak arasında balans yaratmaq və daxili bazarı yerli məhsullarla təmin etməkdir.