"Son illərdə pediatrik praktikada nitq gecikməsi ilə müraciət edən uşaqların sayı açıq şəkildə artıb. Bu artımı yalnız “valideynlər daha həssas olub” kimi izah etmək düzgün deyil. Diaqnostika yaxşılaşıb, lakin paralel olaraq risk faktorları da çoxalıb. Nitq inkişafı bioloji, nevroloji və sosial faktorların birlikdə işlədiyi mürəkkəb prosesdir".
Bu barədə SİA-ya açıqlamasında pediatr Elşən Tağıyev deyib.
Onun sözlərinə görə, bu sistemin hər hansı bir halqası zəiflədikdə gecikmə ortaya çıxır: "Nitq gecikməsi uşağın yaşına uyğun gözlənilən ifadə və anlama bacarıqlarının formalaşmamasıdır. Ümumi inkişaf mərhələlərinə görə, 12 ayda ilk sözlər deyilməli, 18 ayda ən azı 5-10 söz olmalı, 24 ayda iki sözlü ifadələr formalaşmalı, 3 yaşda isə üç sözlü cümlələr qurulmalı və yad adam uşağın nitqinin böyük hissəsini başa düşməlidir. Bu mərhələlərdən ciddi geri qalma artıq qiymətləndirilməlidir. “Oğlandır, gec danışar” yanaşması elmi əsaslı deyil.
Nitq gecikməsinin artmasının əsas səbəblərindən biri erkən və uzunmüddətli ekran istifadəsidir. İki yaşdan əvvəl passiv ekran məruz qalması ilə ifadəedici nitq gecikməsi arasında əlaqə göstərən çoxsaylı tədqiqatlar mövcuddur. Problem ekranın özündən daha çox canlı qarşılıqlı ünsiyyətin azalması ilə bağlıdır. Nitq sosial stimul vasitəsilə formalaşır, planşet qarşısında deyil. Valideyn və uşaq arasında qarşılıqlı ünsiyyətin azalması da mühüm amildir. Valideynin davamlı telefon istifadəsi, uşağa az müraciət edilməsi və sual-cavabın olmaması dil inkişafını zəiflədir. Nitq yalnız eşitməklə deyil, qarşılıqlı dialoq vasitəsilə inkişaf edir.
Prematurluq və aşağı doğum çəkisi də risk yaradır. Prematur doğulan uşaqlarda neyroinkişaf gecikmələri daha çox müşahidə olunur. Yaş korrektəsi aparılmadan qiymətləndirmə düzgün nəticə verməyə bilər. Autizm spektr pozuntularının daha erkən və daha dəqiq aşkarlanması da statistik artıma təsir edir. Əvvəllər sadəcə “gec danışan” kimi izlənilən bəzi uşaqlar indi daha erkən mərhələdə diaqnoz alır".
Pediatr sözlərinə belə davam edir: "Eşitmə problemləri, xüsusilə təkrarlayan otitlərdən sonra yaranan keçirici eşitmə itkisi, çox vaxt diqqətdən kənarda qalır. Uşaq eşitmədiyini öyrənə bilməz. Əsas risk faktorlarına kişi cins, ailə anamnezində nitq və ya öyrənmə çətinliklərinin olması, prematurluq, uzunmüddətli ekran istifadəsi, sosial stimulyasiyanın zəifliyi, eşitmə problemləri, autizm spektr pozuntusu, genetik və nevroloji sindromlar daxildir. Bu faktorların bir neçəsi birlikdə olduqda risk əhəmiyyətli dərəcədə artır.
İki dilli mühit sağlam neyroinkişafı olan uşaqlarda təkbaşına patoloji nitq gecikməsi yaratmır. Lakin hər iki dildə stimulyasiya zəifdirsə və valideyn modeli ardıcıl deyilsə, müvəqqəti qarışıqlıq yarana bilər. Bu hal xəstəlik hesab olunmur.
Aşağıdakı hallarda gözləmə yanaşması düzgün deyil: 12 ayda jestlərin olmaması, 16 ayda sözlərin olmaması, 24 ayda iki sözlü ifadələrin formalaşmaması, hər hansı yaşda geriləmə, adına reaksiya verməmə və göz kontaktının zəifliyi. Bu əlamətlər olduqda vaxt itirmədən mütəxəssisə müraciət olunmalıdır.
Düzgün yanaşma eşitmə testinin aparılması ilə başlayır. Daha sonra inkişaf skrininqi həyata keçirilməlidir. Zərurət olduqda uşaq nevroloquna və ya inkişaf pediatrına yönləndirmə aparılmalıdır. Erkən loqopedik müdaxilə gecikmiş müdaxilədən daha effektivdir. Passiv gözləmə strategiyası əksər hallarda vaxt itkisinə səbəb olur.
Nəticə etibarilə, nitq gecikməsi halları həqiqətən artır. Bunun səbəbi tək bir faktorla izah olunmur. Ekran ekspozisiyası, sosial dəyişikliklər, prematurluq, eşitmə problemləri və autizm diaqnostikasının artması birlikdə rol oynayır. Hər gec danışan uşaq patologiyalı hesab olunmur. Lakin risk faktorları mövcuddursa və yaş göstəriciləri ciddi şəkildə geri qalırsa, gözləmək deyil, araşdırma aparmaq vacibdir. Erkən müdaxilə nəticəni real şəkildə dəyişə bilir.