Novruz bayramı Azərbaycan xalqının ən qədim və zəngin mədəni irslərindən biridir. Bu bayram yalnız yazın gəlişini deyil, həm də yenilənmə, birlik və bərəkət ideyasını özündə birləşdirir. Əsrlər boyu formalaşan bu ənənələr ölkənin müxtəlif bölgələrində fərqli çalarlarla qorunub saxlanılır. Ümumilikdə səməni, tonqal, papaq atmaq, qulaq falı kimi adətlər hər yerdə ortaq olsa da, bəzi bölgələr bu bayrama özünəməxsus mərasimlər və inanclar əlavə edib.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Şimal bölgəsi (Quba, Qusar)
Bu bölgədə Novruz daha çox təbiət hadisələri ilə əlaqələndirilir. “Yel çalma” adəti xüsusilə maraqlıdır. İnanca görə, yazın ilk küləkləri həyat və dirçəliş gətirir. Bu səbəbdən insanlar küləyi rəmzi şəkildə qarşılayır, onun bolluq gətirəcəyinə inanırlar.
Qarabağ və qərb bölgələri
Bu bölgələrdə Novruz daha çox kollektiv şənliklərlə yadda qalır. Ənənəvi olaraq kəndlərdə:
Kosa-Kosa oyunları, maskalı gəzintilər, qapı-qapı bayramlaşma kimi adətlər geniş yayılıb.
Tarixi mənbələrə görə, bəzi kəndlərdə gənclər müxtəlif obrazlara girərək evləri gəzir, şənlik yaradır və bayram payı toplayırdı. Bu ənənə həm əyləncə, həm də sosial birliyi gücləndirən vasitə idi.
Cənub bölgəsi (Lənkəran, Astara)
Cənub bölgəsində Novruz süfrəsi və yeməklər xüsusi önəm daşıyır. Burada müxtəlif plov növləri, balıq yeməkləri, yerli şirniyyatlar bayramın əsas atributları sayılır.
Bu bölgədə süfrə bolluğun simvoludur və ailə birliyi daha çox ön plana çıxır.
Naxçıvan bölgəsi
Naxçıvanda Novruz daha çox qədim ritualların qorunduğu bölgələrdən biridir. Burada səhər tezdən bulaq başına getmək, axar sudan keçmək, su ilə təmizlənmə ritualları geniş yayılıb.
Bu adətlər suyun paklıq və yenilənmə rəmzi olması ilə bağlıdır.
Abşeron və Bakı ətrafı
Şəhər mühitində bəzi ənənələr sadələşsə də, əsas atributlar qorunur:
-tonqal qalamaq,
-yumurta döyüşdürmək,
-bayram süfrəsi qurmaq
Bununla yanaşı, son illərdə ictimai tədbirlər, yarmarkalar və konsert proqramları da Novruzun şəhər formasını zənginləşdirir.
Ortaq və dəyişməz ənənələr
Bölgələr fərqli olsa da, bəzi adətlər bütün Azərbaycanda eyni şəkildə qeyd olunur:
-səməni yetişdirmək (bolluq rəmzi),
-tonqal qalamaq (pisliklərdən təmizlənmə),
-papaq atmaq və fal açmaq (inanclar),
-bayram süfrəsi və şirniyyatlar hazırlamaq
Novruz bayramı Azərbaycanın hər bölgəsində fərqli formada qeyd olunsa da, onun əsas mahiyyəti dəyişmir: yenilənmə, ümid və birlik. Regional adətlər bu bayramı daha da zənginləşdirir və milli-mədəni kimliyimizin qorunmasında mühüm rol oynayır.
Bu rəngarənglik Novruzu sadəcə bayram deyil, həm də canlı folklor xəzinəsinə çevirir.
Ayşən Vəli