“Yel Çərşənbəsi hansı adət və mərasimlərlə qeyd olunmalıdır?" - ARAŞDIRMA

Yel Çərşənbəsi Azərbaycan xalqının qədim təbiət və kənd təsərrüfatı təqvimi ilə bağlı olan ənənələrindən biridir. Bu bayramın kökləri min illər əvvələ gedir və əkinçilik dövrünə təsadüf edir. Xalq inanır ki, bu gün külək və havanın hərəkəti ilin məhsuldarlığını müəyyən edir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib:

Yel çərşənbəsi baharın gəlişinin simvolu hesab olunurmu?

Yel Çərşənbəsi Novruz bayramının dörd çərşənbəsindən biridir və baharın gəlişini simvolizə edir. İnsanlar bu günü keçərək, soyuq qışdan təmizlənmiş ruh və bədənlə bahara hazırlaşırlar.

AMEA-nın Folklor İnstitutunun aparıcı elmi işçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şakir Albalıyev Yel çərşənbəsi haqqında fikirlərini bölüşüb:

"Tədqiqatçıların ilaxır çərşənbələrin üçüncüsü hesab etdikləri Yel çərşənbəsi dörd yaradılış ünsüründən biri olan havanın həyatverici gücü ilə bağlıdır. Əski etiqadlara görə, bu çərşənbədə oyanan yel, külək ərzi gəzir, oyanmış suyu, odu hərəkətə gətirir. Yel çərşənbəsində əsən isti və ya soyuq küləklər yazın gəlişindən xəbər verir. Gün ərzində külək bir neçə dəfə dəyişir. Bu dəyişmələr yelin özünün təmizlənməsi kimi qəbul edilir.

Etiqadlara görə, torpaq altda – “qara nəhrdə” yatmış dörd cür külək yer üzərinə çıxaraq əvvəlcə təmizlənir, sonra isə müxtəlif libaslarda özünü göstərir. Libasların adı ilə onların özünün xarakteri arasında da bir oxşarlıq nəzərə çarpır. Burada rənglərin mifik deyimi xüsusi məna daşıyır. Belə ki, türk mifologiyasında Ağ yel – ağ libasda, Qara yel – qara libasda, Xəzri – göy libasda, Gilavar – qırmızı libasda təsəvvür edilir”.

Göründüyü kimi, küləyin gün ərzində bir neçə dəfə dəyişməsi, isti və soyuq şəkillərə düşməsi və s. əslində onun kəşfiyyata çıxmış obrazını – suyu, odu, həmçinin torpağı hərəkətə gətirmək kimi misilsiz gücünü ifadə edir. Təbiətdə əsən yelin gücü ilə külək enerjisinin alınması faktı da bir daha yelin (havanın) dörd yaradılış elementindən biri olmaqla, həm də onun enerji – istilik, güc mənbəyi olduğunu göstərir. Mifik məzmunun real həyati çalarda təzahürünü ortaya qoyur. Küləklərin mifik rəng göstəricilərində ifadə olunması isə yelin, küləyin (havanın) mahiyyətində dayanan kosmos (Ağ yel) və antikosmos (Qara yel) qoşalığının olmasından xəbər verir. Qara libasda olan Qara yel və ağ libasda Ağ yel qarşıdurmasında biri qışı və digəri yazı (Novruzu) təmsil etməklə bunların hər ikisi arasında gedən mübarizəni təcəssüm etdirir. Od çərşənbəsindəki od (ünsürü) dünyanı yandırmadığı kimi, məhv etmədiyi kimi, Yel çərşənbəsində də yel öz dağıdıcı qasırğasını bir kənara qoyub, xeyirxahlıq iradəsini (yaradıcılıq missiyasını) diktə etdirir. Bununla da xaosdan çıxış missiyasını ifadə edən mərasimi keyfiyyətini təbii proses kimi reallaşdırır".

“Yel” anlayışı və inanclar nə ifadə edir?

“Yel” sözü burada həm real külək, həm də mənəvi enerjini ifadə edir. Xalq inanır ki, bu gün yel hər şeyi təmizləyir: evləri, həyatı, ürəkləri və pis enerjini uzaqlaşdırır.

Yel Çərşənbəsi Novruzdan əvvəlki dörd çərşənbədən üçüncüsüdür. Çərşənbə günləri adətən ayın dövrünə uyğun təyin olunur və insanlar bu günü xüsusi hazırlıqlarla qarşılayırlar.

Ev və məhəllə təmizliyi niyə vacib sayılır?

Yel Çərşənbəsində ənənəvi olaraq evlərin təmizliyi vacib sayılır. İnsanlar köhnə əşyaları atır, evləri süpürür, otaqları və həyətləri yuyurlar. Bu təmizlik həm fiziki, həm də ruhani təmizliyi simvolizə edir.

Bu çərşənbə ilə əlaqəli olaraq bəzi bölgələrdə od və su elementləri də önə çıxır. İnsanlar odun üzərindən atlayır, suya toxunur, bu hərəkətlərin xəstəlikləri və bədbəxtliyi uzaqlaşdırdığına inanırlar.

Məhsuldarlıq və kənd təsərrüfatı ilə bağlı adətlər nədir?

Kənd yerlərində Yel Çərşənbəsi məhsuldarlıq üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Fermerlər əkin sahələrini hazırlayır, torpağı havalandırır və gələcək məhsul üçün dualar oxuyurlar.

Bu gün süfrələrdə xüsusi yeməklər hazırlanır. Xüsusilə paxlava, şirniyyat, müxtəlif toxumlar və dənli bitkilər masada olur. Bu adət insanların həm maddi, həm də mənəvi bolluq istəyini simvolizə edir.

Qonşularla və ailə ilə ünsiyyət niyə vacibdir?

Yel Çərşənbəsi həm də sosial bir bayramdır. İnsanlar qonşulara gedir, yaşlıları ziyarət edir və bir-birinə xeyir-dua verir. Bu ünsiyyət həm mənəvi, həm də icma birliyini gücləndirir.

Uşaqlar Yel Çərşənbəsində xüsusi fəallıq göstərirlər. Onlar küçələrdə oynayır, atəşin və suyun yanında əylənir, həm də qədim adətləri öyrənirlər. Bu bayram uşaqlara həm əyləncə, həm də mədəni mirası çatdırır.

Xalq inanclarına görə il boyu məhsuldarlıq necə olacaq?

Xalq arasında Yel Çərşənbəsi ilə bağlı müxtəlif inanclar mövcuddur. Məsələn, külək çox əsərsə, o ilin məhsulu bol olur, külək sakit keçərsə, məhsul orta səviyyədədir.

Bu çərşənbə pisliyi uzaqlaşdırmaq, yeni enerjini qəbul etmək, ruhi və fiziki təmizliyi təmin etmək mənasını daşıyır. İnsanlar inanır ki, bu gün edilən dualar və xeyirxah əməllər ilin qalan hissəsində onlara xeyir gətirir.

Yel Çərşənbəsinin digər çərşənbələr arasında yeri?

Novruzun dörd çərşənbəsi arasında Yel Çərşənbəsi xüsusi yer tutur, çünki küləyin təmizləyici gücü və enerji dolu təbiət təsiri ilə digər çərşənbələrdən fərqlənir.

Müasir dövrdə şəhərlərdə də Yel Çərşənbəsi qeyd olunur. İnsanlar hələ də evlərini təmizləyir, su və od elementləri ilə əylənir, həm də uşaqların mədəni irsi öyrənməsi üçün tədbirlər təşkil olunur. Bu gün həm qədim ənənələr qorunur, həm də ailə və icma birliyi gücləndirilir.