Banklarda dollar alışına qoyulan limitlərin səbəbi nədir? - ARAŞDIRMA

Banklarda ABŞ dollarına məhdudiyyət tətbiq olunarsa, bunun əsas səbəbləri makroiqtisadi sabitliyi qorumaq və valyuta bazarını tənzimləmək məqsədinə xidmət edir.
Banklar Mərkəzi Bankın dollar ehtiyatları ilə sinxron işləyir. Məhdudiyyətlər valyuta ehtiyatlarının tükənməsinin qarşısını alır və ölkənin xarici öhdəliklərini yerinə yetirməsini təmin edir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib:

Vətəndaşlar bildirirlər ki, bank filiallarında və mobil tətbiqlərdə dollar almaq istəyərkən müxtəlif limitlərlə qarşılaşırlar və bu vəziyyət narazılıq yaradır.

Banklarda dollar alışına qoyulan limitlər vətəndaşlara necə təsir edir?
Banklarda dollar alışına limit qoyularsa , bu hal vətəndaşlara gündəlik valyuta ehtiyaclarını məhdudlaşdırır, böyük məbləğdə dollar almaq istəyənlər planlarını mərhələli həyata keçirməli olur, bank filiallarında sıxlıq və növbələr yaranır, bazarda alternativ mənbələrə yönəlmə qismən qiymət artımına səbəb ola bilər, maliyyə planlaması çətinləşir və psixoloji gərginlik yaradır; eyni zamanda, bu limitlər milli valyutanın sabitliyini qoruyur və iqtisadiyyatın risklərini azaltmaq məqsədi daşıyır.

Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirlidən ekspert rəyi öyrəndik. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda fiziki şəxslər banklardan və valyutadəyişmə məntəqələrindən nağd ABŞ dolları və ya digər xarici valyutanı manatla dəyişərkən gündəlik limit tətbiq olunur:

”Bu limit bir nəfər üçün 20 000 manat və ya onun dollarla ekvivalenti qədərdir (təqribən 11 700 USD civarında). Bu o deməkdir ki, bir gün ərzində bir şəxsin bankdan nağd valyuta almaq və ya satmaq əməliyyatlarının ümumi məbləği bu hüdudu keçə bilməz.

Əlavə olaraq müəyyən məbləğlərdən yuxarı əməliyyatlar üçün şəxsiyyət vəsiqəsi tələb olunur; məsələn, bir müştəriyə 500 USD‑dən çox pul satılarkən və ya 10 000 USD‑dən çox pul alarkən şəxsiyyəti təsdiq edən sənəd göstərilməlidir.

Komersiya banklarında isə bu ümumi Mərkəzi Bank limitinə əlavə olaraq öz daxili qaydalarına görə daha sərt limitlər də qoyula bilər. Bəzi banklarda məhdudiyyət daha aşağı ola bilər, kassadakı kassa balansından asılı olaraq böyük məbləğlər göstərilməyə bilər və ya əlavə sənəd (gəlir mənbəyi barədə) tələb olunur.

Yəni ümumilikdə:

‑ Dövlət tənzimləməsi ilə hər bir şəxs üçün gündəlik 20 000 AZN‑ə qədər valyuta alış‑satışı mümkündür.

‑ Bu məbləğdən çox valyuta almaq və ya satmaq üçün banklar əlavə sənəd və prosedurlar tələb edə bilər.

‑ Praktiki olaraq bankın öz qaydalarına görə bəzi filiallarda daha aşağı limitlər də tətbiq oluna bilər.

Vətəndaşların sözlərinə görə, problem yalnız filiallarda deyil, onlayn bankçılıq xidmətlərində də müşahidə olunur. Mobil tətbiqlər vasitəsilə dollar almaq istəyən şəxslər tez-tez “əməliyyat mümkün deyil” və ya “limit bitib” kimi bildirişlərlə qarşılaşırlar. Bu isə bank xidmətlərinə olan etimadın azalmasına səbəb olur”.

Onlayn bank xidmətlərində yaranan məhdudiyyətlər hansı narahatlıqları doğurur?

Maliyyə ekspertləri bildirirlər ki, belə məhdudiyyətlər adətən bazarda xarici valyutaya tələbin artdığı dövrlərdə tətbiq edilir. İnsanlar məzənnədə mümkün dəyişikliklərdən ehtiyat edərək yığımlarını dollar şəklində saxlamağa üstünlük verdikdə bankların valyuta ehtiyatlarına əlavə təzyiq yaranır.

Digər tərəfdən, bank sektorunun nümayəndələri bildirirlər ki, limitlər tam qadağa deyil, sadəcə satışın tənzimlənməsi məqsədi daşıyır. Banklar gündəlik və ya aylıq kvotalar vasitəsilə mövcud valyuta ehtiyatlarının daha balanslı paylanmasına çalışdıqlarını qeyd edirlər.

Dollar tələbinin artması bank siyasətinə necə təsir edir?

Bəzi iqtisadçılar hesab edir ki, psixoloji faktorlar bu prosesdə mühüm rol oynayır. Sosial şəbəkələrdə yayılan xəbərlər və şayiələr insanlar arasında “dollar qıtlığı” qorxusu yaradır və nəticədə tələb daha da artır. Bu isə bazarda süni gərginlik formalaşdırır.

Mərkəzi Bank tərəfindən isə rəsmi olaraq ölkədə valyuta təminatı ilə bağlı ciddi problem olmadığı dəfələrlə vurğulanıb. Rəsmilər bildirirlər ki, Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları yüksək səviyyədədir və manatın sabitliyi qorunur.

Banklar limitləri hansı məqsədlə tətbiq etdiklərini bildirirlər?

Ekspertlər əlavə edir ki, banklararası valyuta bazarında əməliyyatlar davam edir və iri şirkətlər üçün dollar alışında ciddi məhdudiyyət müşahidə olunmur. Məhdudiyyətlər əsasən fiziki şəxslərin pərakəndə alışlarına yönəlib.

Bununla belə, vətəndaşlar banklar arasında fərqli qaydaların tətbiq edilməsindən də narazıdırlar. Bəzi banklarda dollar almaq mümkün olduğu halda, digərlərində limitlərin daha sərt olması suallar doğurur və vahid yanaşmanın olmaması tənqid edilir.

Sosial psixoloji amillər valyuta bazarına necə təsir göstərir?

İqtisadi müşahidəçilər hesab edir ki, şəffaf məlumatlandırma bu kimi halların qarşısını almaqda mühüm rol oynaya bilər. Banklar limitlərin səbəblərini açıq şəkildə izah etdikdə ictimai narahatlıq əhəmiyyətli dərəcədə azalır.

Eyni zamanda qeyd olunur ki, mövsümi faktorlar da valyuta tələbinə təsir edir. Xaricə səyahətlərin artdığı dövrlərdə, təhsil ödənişləri və beynəlxalq alış-veriş mövsümündə dollar tələbi ənənəvi olaraq yüksəlir.

Rəsmi qurumlar valyuta ehtiyatları barədə hansı mövqeni bildirir?

Analitiklərin fikrincə, bazarda uzunmüddətli sabitliyin qorunması üçün həm banklar, həm də tənzimləyici qurumlar arasında koordinasiya vacibdir. Valyuta bazarında balansın saxlanması maliyyə sisteminin dayanıqlılığı baxımından əsas şərtlərdən biridir.

Vətəndaşlar isə bank xidmətlərinin daha əlçatan və proqnozlaşdırıla bilən olmasını istəyirlər. Onların fikrincə, şəxsi vəsaitlərini istədikləri valyutada sərbəst şəkildə əldə edə bilmələri maliyyə azadlığının vacib göstəricisidir.

Mövzu ətrafında müzakirələrin davam etməsi göstərir ki, valyuta bazarında baş verən dəyişikliklər cəmiyyət tərəfindən diqqətlə izlənilir. Yaxın dövrdə bankların və rəsmi qurumların atacağı addımlar bu narazılıqların azalmasında həlledici rol oynaya bilər”.