Yol hərəkəti zamanı qəza baş verməsi həm sürücü, həm sərnişin, həm də digər yol istifadəçiləri üçün ciddi təhlükə yaradır. Qəzalar yalnız maddi ziyanla nəticələnmir, eyni zamanda həyat və sağlamlıq üçün real risk daşıyır. Azərbaycanda hər il minlərlə yol qəzası baş verir və onların çoxu sürücülərin yanlış və ya gec reaksiya verməsi nəticəsində ağırlaşır.
Qəzaya düşən sürücünün ilk reaksiyası, gördüyü tədbirlər və məlumatın düzgün paylaşılması qəzanın nəticələrini xeyli dərəcədə dəyişə bilər. Bu səbəbdən sürücülərin qəza zamanı davranış qaydalarını yaxşı bilməsi və tətbiq etməsi vacibdir. Geniş statistik araşdırmalar göstərir ki, qəzanın baş verdiyi ilk 10–15 dəqiqə həyat və sağlamlıq baxımından ən kritik dövrdür.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Qəza zamanı ilkin addımlar
Qəza baş verdikdə sürücünün ilk reaksiyası həm hüquqi, həm də tibbi baxımdan həyati əhəmiyyət kəsb edir. İlk olaraq, sürücü avtomobili təhlükəsiz vəziyyətə gətirməli, əgər mümkün deyilsə, ətrafdakı digər sürücüləri xəbərdar etməlidir. Bu mərhələdə əksər sürücülər panikaya qapılır, amma panika yanlış qərarlara səbəb olur.
- Avtomobili yol kənarına çəkmək, əgər mümkün deyilsə, təcili işarə lampalarını yandırmaq, yol nişanlarından istifadə etmək vacibdir.
- Sürücü və sərnişinlərin vəziyyətini qiymətləndirmək, lazım olduqda dərhal təcili tibbi yardım çağırmaq prioritetdir.
- Qəza yerində digər sürücülərin və piyadaların təhlükəsizliyini təmin etmək də sürücünün məsuliyyətinə daxildir.
Tibbi və ilkin yardım tədbirləri
Qəza zamanı sürücünün əsas vəzifələrindən biri də zərərçəkənlərin həyatını qorumaqdır. İlk yardım bilikləri olmadan da müəyyən tədbirlər həyata keçirilə bilər:
- Şəxsi təhlükəsizliyi qoruyaraq yaralılara müdaxilə etmək
- Təcili yardım xidmətinə dəqiq məlumat vermək (yer, qəzanın təbiəti, yaralanma sayı və vəziyyəti)
- Qanaxma varsa, onu dayandırmağa çalışmaq
- Şok vəziyyətində olan şəxsləri sakitləşdirmək və hərəkətsiz saxlamaq
Əgər sürücü ilk yardım biliklərinə malikdirsə, tibbi müdaxilə daha effektiv olar, əks halda yalnız təcili yardımın gəlməsini təmin etmək yetərlidir.
Hüquqi prosedurlar
Qəza baş verdikdə sürücünün hüquqi öhdəlikləri də vardır. Azərbaycanda yol hərəkəti haqqında qanuna görə:
- Qəzanı aidiyyəti üzrə qeydiyyata almaq və polis çağırmaq vacibdir.
- Sürücü qəza yerindən çıxmaqla məsuliyyətdən yayınmamalıdır.
- Qəzaya dair foto və ya video sübutlar toplamaq, şahidlərin məlumatını qeydə almaq hüquqi prosedurun tərkib hissəsidir.
Qanun pozuntuları, məsələn, sürücünün hadisə yerindən qaçması, ciddi cərimələr və hətta həbs cəzası ilə nəticələnə bilər.
Qəza sonrası davranış və psixoloji hazırlıq
Qəzadan sonra sürücülərdə psixoloji stress və qorxu hissi meydana gəlir. Panikaya qapılmamaq, hadisəni soyuqqanlılıqla qiymətləndirmək çox vacibdir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, qəza sonrası düzgün davranış:
- Qəza yerini təhlükəsiz hala gətirmək
- Tibbi yardım çağırmaq
- Hadisə barədə doğru məlumat vermək
- Daxili stressi idarə etmək
bütün nəticələrin daha az ziyanla nəticələnməsinə səbəb olur.
Beynəlxalq müqayisə və nümunələr
Avropa ölkələrində sürücülər üçün qəza zamanı davranış qaydaları daha sərt və strukturlaşdırılmışdır:
- Qəza yerinə təcili yardım çağırmaq və zərərçəkənləri təhlükəsizliyə köçürmək qanunla tənzimlənir
- İlk yardım bilikləri sürücülər üçün məcburidir
- Qəza statistikası və təhlili vasitəsilə sürücülərə təlimlər verilir
Azərbaycanda isə ilkin yardım və qəza sonrası davranış məsələləri geniş ictimai maarifləndirmə tələb edir. Statistik məlumatlar göstərir ki, hər il yol qəzalarında ölənlərin böyük hissəsi qəzanın dərhal ardından düzgün tədbirlər görülməməsi ilə əlaqədardır.
Nəticə və tövsiyələr
Qəza zamanı sürücünün davranışı həyat və hüquqi nəticələr baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır. Təcrübə göstərir ki, aşağıdakı prinsiplərə əməl etmək qəzanın fəsadlarını xeyli azaldır:
- Panikaya qapılmadan təhlükəsiz mühit yaratmaq
- Tibbi yardım və ilk yardım tədbirlərini dərhal həyata keçirmək
- Hüquqi prosedurları izləmək
- Psixoloji sabitliyi qorumaq
Həmçinin, dövlət səviyyəsində sürücülərin ilk yardım və qəza davranışı üzrə təlimlərin genişləndirilməsi, ictimai maarifləndirmə kampaniyalarının aparılması Azərbaycanda yol təhlükəsizliyini artırmaq üçün önəmli addımlardır.