...Bu orqanizmlər 18-ci əsrdə kəşf edilmişdir, Lakin onların elmi "yenidən qiymətləndirilməsi" daha sonra - təcrübələr onların xarici təsirlərə qarşı müqavimətinin ənənəvi bioloji hədləri əhəmiyyətli dərəcədə aşdığını göstərdikdə baş vermişdir.
SİA bu barədə xarici qaynaqlara istinad edir.
Tardiqradlar nədir?
...Tardiqradlar (phylum Tardigrada) onurğasızların fərqli bir filumudur. Onların ölçüləri adətən 0,1 ilə 1 millimetr arasında dəyişir və bu da onları mikroskop olmadan faktiki olaraq görünməz edir.
Kiçik ölçülərinə baxmayaraq, tardiqradlar sinir sistemi, əzələləri, həzm sistemi və reproduktiv orqanları olan tam mütəşəkkil çoxhüceyrəli heyvanlardır.
Xarici görünüşdən, tardiqradlar dörd cüt qısa, caynaqlı əzaları olan kiçik "ayı balalarına" bənzəyir.
Məhz bu xarakterik bədən forması və yavaş hərəkətləri onlara məşhur "su ayıları" adını qazandırmışdır.
Yaşayış yeri Tardiqradlar olduqca geniş yayılmışdır.
Onlara aşağıdakılar tapılır:
-torpaqda;
-şirin suda;
-dəniz mühitində;
-mamırlarda və şibyələrdə;
-dağlıq ərazilər və qütb bölgələri də daxil olmaqla ekstremal ekosistemlərdə.
Bu heyvanlar dar bir ekoloji yuva ilə məhdudlaşmır. Onlara həm tropik meşələrdə, həm də arktik mühitlərdə rast gəlmək olar. Bu çox yönlülük tardiqradları ən kosmopolit çoxhüceyrəli orqanizm növlərindən birinə çevirir.
Anatomiya və fiziologiya...
Tardiqradların mikroskopik heyvanlara xas olan nisbətən sadə bədən quruluşu var. Onların mürəkkəb tənəffüs və qan dövranı sistemləri yoxdur: qaz mübadiləsi bədən səthi vasitəsilə baş verir.
Sinir sistemi qanqliyalardan və uzununa sinir tellərindən ibarətdir. Əzələ sistemi tardiqradların aktiv şəkildə hərəkət etməsinə və substrata yapışmasına imkan verir.
Həzm sistemi növlərdən asılı olaraq fərqli şəkildə fəaliyyət göstərir.
Tardiqradlar arasında bunlar var:
-hüceyrə şirəsi ilə qidalanan bitki mənşəli formalar;
-kiçik onurğasızlarla qidalanan yırtıcı növlər;
-hər şeyi yeyən orqanizmlər.
Kriptobioz...
Tardiqradların əsas xüsusiyyəti onların kriptobioz vəziyyətinə - maddələr mübadiləsinin həddindən artıq yavaşlamasına girmə qabiliyyətidir.
Əlverişsiz şəraitdə (susuzlaşma, həddindən artıq temperatur, oksigen çatışmazlığı) bədən suyunun çox hissəsini itirir və sözdə "tun" vəziyyətinə keçir. Bu vəziyyətdə:
-metabolizm minimum səviyyələrə qədər azalır;
-biokimyəvi proseslər faktiki olaraq dayanır;
-Hüceyrə strukturları xüsusi qoruyucu molekullar tərəfindən sabitləşdirilir.
Əsas mexanizmlərdən biri zülalların və şəkərlərin (məsələn, trehaloza) sintezidir. Bunlar qurutma və dondurma zamanı hüceyrələri məhv olmaqdan qoruyur.
Ekstremal şərtlərə müqavimət...
Tədqiqatlar göstərib ki, tardiqradlar əksər həyat formaları üçün zərərli olan şəraitə tab gətirə bilir.
Məsələn:
-mütləq sıfıra yaxın temperatur;
-əhəmiyyətli səviyyələrə qədər qızma;
-yüksək dozada ionlaşdırıcı şüalanma;
-həddindən artıq təzyiq; vakuum;
-uzun müddət suyun olmaması.
Kosmik təcrübələr bəzi tardiqrad növlərinin kosmosa məruz qalmağa tab gətirə biləcəyini təsdiqləyib. Sınaq heyvanları 12 gün ərzində vakuum şəraitinə və günəş radiasiyasına məruz qalıblar. Lakin, Avropa Kosmik Agentliyinin veb saytında dərc olunmuş bir araşdırmaya görə, onlar bundan əvvəl kriptobioza giriblər.
Nazlı Almuradova