...Rəssamlardan tutmuş musiqiçilərə qədər bir çox məşhur yaradıcı insanlar hansısa ruhi pozğunluqdan əziyyət çəkirlər. Bəzən hətta deyilir ki, yaradıcılıq onsuz sadəcə mümkün deyil. Maraqlıdır, bəs elm bu əlaqə haqqında nə deyir?
SİA-nın məlumatına görə, Theconversation.com dəli yaradıcılar mifinin elmi araşdırmalara niyə tab gətirmədiyini iah edib.
Bir çox məşhur yaradıcı insanlar ciddi ruhi xəstəliklərlə yaşayıblar.
Belə ki, Jan-Klod Van Damm və Mel Gibson bipolyar pozğunluğa malikdirlər; Kurt Kobain və Sid Barrett psixoz epizodları barədə məlumat veriblər. Emi Uaynhaus, Merilin Monro və Ernest Heminqueyə gəldikdə isə, onların sərhəd şəxsiyyət pozğunluğundan əziyyət çəkib-çəkmədikləri barədə hələ də mübahisələr mövcuddur.
...“Dəli yaradıcı dahi” ideyası qədim dövrlərə gedib çıxır. İntibah və Romantik dövrlərin rəssamları bəzən istedadları naminə Faustian sövdələşmələri etmiş fövqəladə fərdlər kimi özlərini fərqləndirmək üçün ekssentrik şəxsiyyətləri ictimaiyyət qarşısında nümayiş etdirirdilər.
Məsələn, norveçli rəssam Edvard Munk onun əzablarını yaradıcılığının ayrılmaz hissəsi kimi təsvir etmişdir. Depressiyadan əziyyət çəkən şair Edit Sitvelin müasirləri tərəfindən ilham almaq üçün vaxtaşırı açıq tabutda uzandığı bildirilirdi.
1995-ci ildə 1960-1990-cı illər arasında yazılmış 1005 tərcümeyi-hala əsaslanan bir araşdırma, ciddi psixopatologiyaların yaradıcı insanlar arasında ümumi əhali arasında deyil, daha çox yayıldığını irəli sürüb.
Bəs onda niyə elm yaradıcı özünüifadənin əksinə, zehni sağlamlıq üçün faydalı olduğunu iddia edir?
Fakt budur ki, yaradıcı hobbilər adi insanlar üçün faydalı olsa da, bu, peşəkar sənətkarlara aid deyil.
Statistik olaraq, həyatlarının yaradıcılıqla yaxşılaşdığını desələr də, yaradıcı insanların gündəlik həyatı psixoloji cəhətdən çətin ola bilər.
Onlar riskli karyeralardan peşəkar rəqabətə qədər ağır iş yükü ilə mübarizə aparmalıdırlar.
Bundan əlavə, şöhrət özü ilə stress, çətin həyat tərzi və maddə asılılığının artması riskini, qaçılmaz, lakin sağlam olmayan eqoizmi də gətirir.
1997-ci ildə nəşr olunmuş bir monoqrafiyada Kurt Kobeyn və Koul Porterin mahnılarında şəxs əvəzliklərinin və yiyəliklərin tezliyi araşdırılmışdır.
Populyarlığı artdıqca, hər ikisi mahnılarında özlərindən daha çox bəhs etməyə başladılar.
Bəs şöhrət qazanmazdan əvvəl və ya hətta yaradıcılıq karyeralarına başlamazdan əvvəl bir növ ruhi pozğunluqdan əziyyət çəkənlər necə olacaq?
Genetik tədqiqatlar ciddi ruhi xəstəliklər və yaradıcılıqla əlaqəli ola biləcək bir sıra ümumi genləri aşkar etmişdir. Məsələn, NRG1 genindəki variasiya həm psixoz riskinin artması, həm də yaradıcı düşüncənin artması ilə əlaqələndirilir.
Dopamin reseptor genlərindəki variasiyalar da psixoz və hiss axtarışı və maneəsiz davranış kimi müxtəlif yaradıcı proseslərlə əlaqələndirilir.
Lakin, bütün elmi tədqiqatlar belə əlaqələri tapmayıb.
...Genetikadan başqa, həm ruhi xəstəlik, həm də yaradıcılıqla əlaqəli müəyyən şəxsiyyət xüsusiyyətləri var, məsələn, yeni təcrübələrə açıqlıq, həyəcan axtarışı və həssaslıq. Lakin yaradıcı həvəs və ruhi sağlamlıq da bir-birinə qarşı işləyə bilər.
Məsələn, yazıçı Virciniya Vulf dəfələrlə bipolyar pozğunluğun depressiv epizodları zamanı yaza və ya oxuya bilmədiyini söyləyib. Buna görə də, ruhi xəstəlik həmişə yaradıcılığı asanlaşdırmır.
Nazlı Almuradova