Oruc - müxtəlif dinlərin, o cümlədən İslamın ayrılmaz ibadəti olmaqla bərabər, dünyada milyonlarla insan tərəfindən həm dini, həm də sağlamlıq baxımından tətbiq olunan bir amaldır. Ramazan, Yom Kippur, Lent və başqa ənənələr fərqli tənzimləmələrlə orucu gündəmə gətirsə də, orucun insan bədəninə fizioloji təsirləri universal kimidir və elmi tədqiqatlarda geniş öyrənilmişdir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Orucun ilkin mərhələsi: enerji mənbəyinin dəyişməsi
Oruc tutmağa başladıqda bədən qida qəbulunu kəsir və enerji mənbəyi kimi ilk növbədə qlükoza üzərində işləyən metabolik sistem tədricən dəyişir. Normal halda gündəlik qidalanma ilə təmin olunan qlükoza qan şəkəri üçün əsas enerji mənbəyidir. Orucun ilk bir neçə saatında isə:
- Qan şəkəri səviyyəsi tədricən aşağı düşür,
- Pankreas insulin istehsalını ayarlayır,
- Bədəndə mövcud olan qlükoza ehtiyatları (hepatoz və əzələ glikogenləri) enerji üçün istifadə olunur.
Bu mərhələ adətən 8-12 saat davam edir. Glikogen ehtiyatları tükənməyə başladıqca bədən enerjini başqa mənbələrdən almağa başlayır.
Ketoz: yağ qalıqlarına keçid
Oruc 12-16 saat ərzində davam etdikdə bədən artıq qlükoza ehtiyacını qarşılaya bilmir və enerji mənbəyini yağ turşularına çevrilmiş ketonlara dəyişir. Bu proses ketoz adlanır. Ketoz vəziyyətində:
- Qaraciyər yağ turşularını keton cisimlərinə çevirir,
- Bu ketonlar isə beynin, ürəyin və əzələlərin enerji mənbəyinə çevrilir,
- Qan şəkəri daha stabilizedir (xüsusilə qlikogen ehtiyatları bitdiyi üçün),
- Obsesiv aclıq hissləri azalır.
Elmi tədqiqatlar göstərir ki, ketoz vəziyyəti oruc tutan insanlarda enerji balansını daha stabil saxlamağa kömək edir və bədən yağının əriməsinə səbəb olur.
Hormonal dəyişikliklər və metabolik tənzim
Oruc bədənin hormonal mühitində də nəzərəçarpacaq dəyişikliklərə gətirib çıxarır:
1. Insulin səviyyəsi
İnsulin - qan şəkərini aşağı salan hormon - qida qəbul edildikdə yüksək olur. Oruc zamanı insulin səviyyəsi aşağı düşür ki, bu da yağın daha asan parçalanmasına şərait yaradır və uzunmüddətli metabolik sağlamlığı dəstəkləyə bilər.
2. Human Growth Hormone (HGH)
Oruc zamanı HGH səviyyələri artır. HGH - yağın metabolizmasına kömək edir, əzələ kütləsinin qorunmasına dəstək verir və hüceyrə bərpasını gücləndirə bilər.
3. Kortizol
Stress hormonu olaraq bilinən kortizolun səviyyəsi də dəyişə bilər (xüsusilə gündəlik ritm və orucun müddətinə görə). Bu dəyişikliklər enerji balansına təsir edə bilər.
Bu hormonlar kompleks şəkildə bədən enerjisini yenidən tənzimləyir və aclıq vəziyyətinə uyğunlaşmağa kömək edir.
Hüceyrə təmizləmə - autofagiya
Son illərdə elmi ədəbiyyatda orucun autofagiya prosesini təşviq etdiyi geniş müzakirə edilir. Autofagiya hüceyrələrin öz daxilində zədələnmiş zülalları və strukturları parçalayıb yenidən istifadə etmə mexanizmidir.
- Autofagiyanın aktivləşməsi ilə:
- Hüceyrələr öz “təmizləmə” mexanizmini işə salır,
- Zədələnmiş hüceyrələr daha effektiv şəkildə yenilənir,
- Xərçəng kimi xəstəliklərə qarşı müdafiə mexanizmləri güclənir (bir çox heyvan tədqiqatlarında bu təsir təsdiqlənib).
Bu proses müəyyən müddətli oruc tutma ilə əlaqələndirilir və metabolik sağlamlığı dəstəkləyir.
Psixoloji təsirlər və neyroloji dəyişikliklər
Oruc tutma bir çox insanda yalnız fiziki deyil, psixoloji dəyişikliklər də yaradır:
- Konsentrasiya və diqqət səviyyəsi müəyyən mərhələlərdə artır;
- Stressə qarşı müqavimət güclənə bilər;
- Özünü nəzarət bacarığı və davranış nizamı yaxşılaşa bilər.
Bu dəyişikliklər bəzən “orucun mərkəzləşdirici effekti” kimi təsvir olunur - beyin aclıqla adaptasiya prosesini daha balanslı idarə edir.
Orucun sağlamlığa təsirləri
Elmi tədqiqatlar göstərir ki, orta səviyyəli oruc tutma bir sıra sağlamlıq faydaları ilə əlaqələndirilir:
1. Çəki itkisi və metabolik sağlamlıq
Araşdırmalar göstərir ki, fasiləli oruc (intermittent fasting) piy toxumasının azalmasına və insulin həssaslığının yaxşılaşmasına kömək edə bilər.
2. Ürək-damar sisteminə təsir
Oruc tutan şəxslərdə LDL xolesterol səviyyəsi və qan təzyiqi müəyyən qədər aşağıla bilər. Bu, ürək xəstəlikləri riskini azalda bilər.
3. İltihabın azalması
Oruc bəzi hallarda iltihabi markerlərin azaldığını göstərən tədqiqatlarda göstərilib ki, bu da ümumi sağlamlıq göstəricilərini yaxşılaşdıra bilər.
Təhlükəsizlik və risklər
Oruc tutma hər kəs üçün uyğun deyil və bəzi risklər daşıyır:
Qan şəkəri problemi olanlar: Xüsusilə insulin və qlükoza tarazlığı pozulmuş şəxslər üçün həkim nəzarəti vacibdir.
Hamiləlik və laktasiya: Bu dövrlərdə oruc tutmaq tibb mütəxəssisi ilə dəqiqləşdirilməlidir.
Mədə-bağırsaq problemləri: Gastrit, ülser kimi xəstəliklər oruc zamanı daha da ağırlaşa bilər.
Əzələ itkisi riski: Uzun müddətli ciddi kalorizəhdlik əzələ kütləsinin azalması ilə nəticələnə bilər.
Hər bir insanın bədən reaksiyası fərqlidir. Sağlamlıq vəziyyətini nəzərə almadan uzun müddətli oruc proqramlarına başlamaq riskli ola bilər.
Gündəlik həyatla əlaqə: Ramazan nümunəsi
Ramazan ayı oruc tutmağın ən geniş tətbiq olunan sosial formalarından biridir. Ramazan orucunda gün ərzində qida və su qəbulu məhdudlaşır, lakin gecə saatlarında bərpa edilir. Bu tip oruc insan bədənini ritmlə adaptasiya etməyi öyrədir və psixoloji tolere etmə bacarığını artırır.
Elmi çalışmalarda Ramazan orucunun:
- Qan təzyiqi
- Bədən çəkisi
- Metabolik göstəricilər üzrə müsbət nəticələr göstərdiyi qeyd olunur. Bununla bərabər, düzgün qidalanma və maye qəbulunun təmin olunmaması ciddi yorğunluq, susuzluq və zəiflik kimi narahatlıqlara səbəb ola bilər.
Nəticə
Oruc tutmaq insan orqanizmində enerji mənbəyinin dəyişməsi, hormonal tarazlığın yenidən təşkili, hüceyrə səviyyəsində təmizləmə proseslərinin işə düşməsi və psixoloji uyğunlaşma kimi kompleks fizioloji prosesləri işə salır. Bu proseslər müəyyən hallarda sağlığa müsbət təsir göstərsə də, bədənin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.
Orucun təsiri yalnız qısa müddətli aclıqdan ibarət deyil, o, bütün bədənin enerji, hormon və metabolik sisteminin adaptasiya etdiyi çox qatlı prosesdir.