Son onilliklərdə dünyada və Azərbaycanda subaylıq səviyyəsinin artması diqqət çəkən sosial dəyişikliklərdən biridir. Bir zamanlar “ailə qurmaq” həyatın erkən mərhələsi kimi qəbul edilirdisə, indi gənclər və yetişkinlər daha uzun müddət subay qalır, bəzən isə ömür boyu subay yaşamı seçir. Subaylıq göstəricisinin artması yalnız fərdi qərarların nəticəsi deyil; bu, geniş sosial, iqtisadi və mədəni transformasiyalarla bağlı çoxşaxəli prosesdir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Subaylıq trendlərinin statistika görünüşü
Qlobal trendlər göstərir ki, bir çox ölkələrdə evlilik yaşı yüksəlib və ümumi evlənmə dərəcəsi azalır. OECD və digər beynəlxalq təşkilatların hesabatlarına görə, XX əsrin ortalarında insanlar təxminən 20-25 yaşlarında evlənirdisə, bu gün bu rəqəm 30 yaş və üzərinə çıxıb. Azərbaycanda da son on ildə evlənmə yaşının yüksəlməsi müşahidə olunur və 25-30 yaş aralığı ən çox evlənmə yaşıdır.
Bununla yanaşı, boşanma faizləri də müəyyən səviyyədə sabit və ya artan tendensiya göstərir ki, bu da ailə strukturlarına təsir edən əlavə bir dəyişəndir. Həmçinin, subaylıq göstəricisinin artdığı ölkələrdə çoxuşaqlı ailə modeli yox, kiçik ailə və fərdi həyat tərzi üstünlük təşkil etməyə başlayıb.
Subaylığın artmasının sosial-iqtisadi səbəbləri
Subaylıq göstəricisinin artmasının arxasında bir neçə mühüm səbəb dayanır.
A. Təhsil və karyera prioritetləri
Təhsil müddətinin uzanması və karyera hədəflərinin daha önəmli olması insanların ailə qurmaq yaşını gecikdirir. Universitet və magistr təhsili ilə yanaşı, beynəlxalq təcrübə, iş təcrübəsi və peşəkar bacarıqların artırılması subaylığın uzanmasına təsir edən əsas faktorlardandır.
Tədqiqatlar göstərir ki, yüksək təhsil səviyyəsinə malik fərdlər evlilik yaşını daha gec seçirlər və bu tendensiya həm Azərbaycanda, həm də digər ölkələrdə müşahidə olunur.
B. İqtisadi amillər
İqtisadi təhlükəsizlik insanların ailə planlarını dərindən təsir edir. Məsələn, mənzil, sabit iş və davamlı gəlir təminatı olmadan cütlüklər evlilik qərarını təxirə salırlar. Azərbaycanda da şəhərlərdə ev mənzilinin əldə olunması qiymətlərinin yüksək olması gənclərin subaylığını uzadıb.
Bir sıra Avropa ölkələrində isə təsadüfi deyil ki, evlilik üçün dövlət tərəfindən mənzil, sosial dəstək və uşaq baxımı kimi subsidiyalar verilir - bu, ailə modelini qoruyan siyasət hesab olunur.
C. Mədəni və dəyərlər sistemi
Mədəni dəyişikliklər subaylığın sosial qəbulediciliyini artırıb. Eskpertlər qeyd edir ki, daha əvvəl subay qalmaq “xüsusi və qeyri-adi” halda qəbul olunurdusa, indi bu vəziyyət daha çox fərdi seçim kimi dəyərləndirilir. Bu dəyişiklik həm qadınlar, həm də kişilər arasında azadlıq, karyera və şəxsiyyət inkişafını ön planda saxlayan yeni dəyərlərin formalaşması ilə bağlıdır.
Subaylığın ailə və cəmiyyətə təsirləri
Subaylıq göstəricisinin artmasının yalnız fərdi səviyyədə təsirləri yoxdur - bu, toplumun sosial modelini dəyişdirən çoxşaxəli prosesdir.
Ailə modelinin dəyişməsi
Ənənəvi çoxuşaqlı ailə modelləri bir çox cəmiyyətdə zəifləyir; subaylıq isə davamlı olaraq kiçik ailə və ya fərdi həyat tərzini normaya çevirir. Bu isə demoqrafik şəkli dəyişdirir: doğum səviyyəsi aşağı düşür, nəsil dövriyyəsində dəyişikliklər baş verir, yaşlı əhali nisbəti artır.
İqtisadi təsirlər
Subay insanların sayı artdıqca tələb bazarı dəyişir - mənzil və istehlak bazarında kiçik ölçülü mənzillərə, fərdi xidmətlərə və ayrıca sosial sığorta məhsullarına tələbat artır. Bu da iqtisadi strukturu transformasiya edir.
Psixoloji və sosial təcrübələr
Subaylıq özlüyündə həm müsbət, həm də mənfi psixoloji təsir formaları yaradır. Bəzi insanlar subaylığı özünü reallaşdırmaq və daha çox azadlıq kimi qəbul edirlər. Digərləri isə sosial təzyiq, yalnızlıq və gələcək narahatlığı ilə üzləşə bilər.
Araşdırmalar göstərir ki, ailə dəstəyi və sosial əlaqə sistemi zəif olduqda, subay insanlar arasında sosial izolasiya və depressiya riski artmaqda davam edir.
Müqayisəli perspektiv: Azərbaycanda və digər modellərdə
Subaylıq göstəricisinin artımı bütün dünyada müşahidə edilsə də, fərqli regionlarda səbəblər və nəticələr müxtəlifdir:
Geniş ailə ənənəsi olan ölkələrdə, subaylıq sosial norma ilə bağlı daha həssas mövzu hesab olunub, buna görə subaylıq daha çox tənqidlə qarşılanır. Bu isə bəzən gənclərin ailə qurmaq qərarını daha da çətinləşdirir.
Avropa və Şimali Amerika kimi regionlarda isə subaylıq daha qəbul olunan həyat formalarından biri hesab edilir və sosial siyasətlər belə fərdi seçimləri nəzərə alan modellər üzərində qurulur.
Bu müqayisə göstərir ki, subaylığın sosial modelə təsiri yalnız bir ölkədəki statistika ilə deyil, həm də sosial qəbul səviyyəsi, dövlət siyasəti və resurslarla yaxından bağlıdır.
Subaylıq trendinin qarşısını almaq yox, balans yaratmaq mümkün müdür?
Subaylığın artmasını “qarşısını almaq” ibtidai və qeyri-praktik yanaşmadır, çünki bu, qismən fərdi azadlıqlarla da bağlıdır. Daha real hədəf - balans yaratmaq və ailə qurmaq istəyən insanlar üçün şərait yaratmaqdır.
1. Sosial dəstək mexanizmləri
Dövlət və icmalar tərəfindən təqdim olunan mənzil subsidiyaları, ailə dəstək proqramları və uşaq baxımı xidmətləri insanların ailə qurmaq qərarını asanlaşdıra bilər.
2. Təhsil və maarifləndirmə
Gənclər arasında ailə planlaşdırması, maliyyə hazırlığı və valideynlik bacarıqları kimi mövzular üzrə maarifləndirmə subaylıqla ailə qurma arasında şüurlu seçim etməyə kömək edir.
3. İş və karyera balansı
İş yerlərində ailə dostu siyasətlərin tətbiqi - məsələn, doğum məzuniyyəti, elastik iş rejimi və valideynlik dəstəyi - subaylıq qərarına təsir göstərə bilən sosial amillərdən biridir.
Yekun nəticə
Subaylıq göstəricisinin artması cəmiyyətin sosial modelini dəyişdirir - ailə strukturlarından tutmuş iqtisadi və psixoloji təsirlərə qədər geniş sahələrdə. Bu dəyişiklik yalnız demoqrafik göstəricilər deyil, həm də insanların dəyərlər sistemi, iş və fərdi həyat balansı ilə bağlıdır. Subaylıq özlüyündə müsbət və ya mənfi deyil - o, yeni sosial reallığın ifadəsidir, hansı ki, ona uyğun siyasətlər, sosial dəstək mexanizmləri və fərdi seçimlər üçün şərait yaradılmalıdır.