Donald Trampın rəhbərliyi altında Sülh Şurasının ilk iclası ABŞ paytaxtında keçiriləcək. Mediada yayılan məlumatlara görə, iclasda Qəzza zolağının yenidən qurulması müzakirə olunacaq. Argentina, Macarıstan və bir sıra postsovet ölkələrinin liderləri Ağ Evin dəvətinə cavab versə də, əksər Qərb liderləri bunu qulaqardına vurub və ya Vaşinqtona müşahidəçilər göndərəcəklər. Təxminən bir ay əvvəl Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumu çərçivəsində yaradılan Sülh Şurasının iclası, Donald Trampın adının adına əlavə olunduğu Vaşinqtonda yerləşən ABŞ Sülh İnstitutunda keçiriləcək. Ağ Ev bu görüşdən Qəzza zolağında atəşkəs sazişinin ikinci mərhələsinin həyata keçirilməsini irəli aparmaq üçün istifadə etmək istəyir. Bu, keçid texnokratik administrasiyasının yaradılmasını, tam demilitarizasiyanın başlanması və əhəmiyyətli maliyyələşdirmə tələb edən bölgənin yenidən qurulmasını nəzərdə tutur.
Trampın özünün də elan etməyə tələsdiyi kimi, dəvət olunmuş təxminən iyirmi ölkənin lideri Qəzzanın yenidən qurulması və sakinlərinə humanitar yardım üçün 5 milyard dollar ayıracaq. Onun sözlərinə görə, Sülh Şurasının üzvləri Qəzzaya "Beynəlxalq Sabitləşdirmə Qüvvələrində" və polisdə xidmət etmək üçün minlərlə insan göndərəcəklər. Tramp sosial media platformasında (Truth Social) yazıb: "HƏMAS-ın tam və dərhal demilitarizasiyaya sadiqliyini təsdiqləməsi vacibdir".
Trampın sədrlik etdiyi Şura Qəzzada müharibəyə son qoymaq məqsədi ilə yaradılıb, lakin onun nizamnaməsi daha geniş bir məqsədi nəzərdə tutur: dünyada silahlı münaqişələrin həlli. Lakin nizamnamənin preambulasında dolayı yolla BMT-ni tənqid edir və Sülh Şurasının "çox vaxt uğursuzluğa düçar olan yanaşmalar və qurumlardan kənara çıxmaq üçün cəsarətə" sahib olmalı olduğu bildirilir.
Sülh Şurası BMT-yə alternativdirmi?
Son illərdə beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən böhranlar fonunda tez-tez belə bir sual səslənir: “Sülh Şurası” Birləşmiş Millətlər Təşkilatı-yə alternativ ola bilərmi? Bu sualı cavablandırmaq üçün əvvəlcə anlayışlara və mövcud beynəlxalq quruluş mexanizminə nəzər salmaq vacibdir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) 1945-ci ildə yaradılıb və əsas məqsədi beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunması, dövlətlər arasında əməkdaşlığın təşviq edilməsidir. Təşkilatın ən mühüm qərarverici orqanlarından biri Təhlükəsizlik Şurasıdır. Burada beş daimi üzv – Amerika Birləşmiş Ştatları, Rusiya, Çin, Fransa və Böyük Britaniya veto hüququna malikdir. Məhz bu veto mexanizmi bir çox hallarda qərarların qəbulunu çətinləşdirir və BMT-nin effektivliyinə dair tənqidlərə səbəb olur.
“Sülh Şurası” nədir?
“Sülh Şurası” anlayışı rəsmi beynəlxalq təşkilat kimi BMT səviyyəsində tanınmış və universal hüquqi statusa malik qurum deyil. Bu termin müxtəlif kontekstlərdə istifadə oluna bilər: Regional təşəbbüslər və ya koalisiyalar,
qeyri-hökumət platformaları, müxtəlif dövlətlərin təşəbbüsü ilə yaradılan siyasi dialoq formatları. Yəni hazırda “Sülh Şurası” adlı qurum BMT-nin yerini tuta biləcək qlobal legitim struktura malik deyil. Alternativ olmaq mümkündürmü? BMT-yə alternativ olmaq üçün bir qurum aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olmalıdır: Qlobal üzvlük və legitimlik – çoxlu sayda dövlət tərəfindən tanınma, hüquqi mexanizm – beynəlxalq hüquqa əsaslanan qərarvermə sistemi, icra mexanizmi – qərarların həyata keçirilməsi üçün real imkanlar, sabit maliyyə və institusional baza. Hazırda bu kriteriyalara cavab verən yeganə universal təşkilat məhz Birləşmiş Millətlər Təşkilatıdır.
“Sülh Şurası” anlayışı ideya və ya təşəbbüs kimi mövcud ola bilər, lakin hazırkı beynəlxalq sistemdə o, BMT-yə real alternativ hesab edilə bilməz. Daha real ssenari BMT-nin islahatı və struktur dəyişiklikləridir, nəinki onun tamamilə başqa qurumla əvəz edilməsi. Beynəlxalq münasibətlər sistemində əsas məsələ alternativ yaratmaqdan çox, mövcud mexanizmləri daha effektiv və ədalətli etməkdir.
Xatırladaq ki, bu cür ifadələr Fransa və Braziliya prezidentləri Emmanuel Makron və Luis İnasio Lula da Silva da daxil olmaqla bir çox lider arasında çaşqınlığa və narazılığa səbəb olub. Makron Şuranın BMT institutlarını sarsıtdığına inanır, Lula da Silva isə Trampı özünü "yeni BMT-nin ağası" kimi təqdim etməyə çalışmaqda günahlandırıb.
Nizamnamənin digər müddəaları da qıcıq yaradıb. Məsələn, Tramp mütləq hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirir: yalnız o, digər liderləri dəvət etmək hüququna malikdir və onların iştirakını geri götürə bilər, "üzv dövlətlərin üçdə ikisinin əksəriyyəti tərəfindən dəstəklənən veto" buna mane olduğu hallar istisna olmaqla. Bundan əlavə, Şurada daimi üzvlük üçün 1 milyard dollar olan son dərəcə yüksək "giriş haqqı" çoxlarını narahat edib.
İtaliyanın Baş naziri Giorgia Meloni Trampdan Romanın bu təşəbbüsə qoşula bilməsi üçün Sülh Şurasını yenidən qurmasını istəyib. Xarici işlər naziri Antonio Tajani bazar ertəsi günü bildirib ki, heç bir müsbət cavab almayan İtaliya özünü müşahidəçi statusu ilə məhdudlaşdırmaq qərarına gəlib. Müşahidəçi statusu "Şuranın nizamnaməsinin 9-cu maddəsi Konstitusiya ilə ziddiyyət təşkil etdiyinə görə" seçilib, bu maddədə İtaliyanın yalnız digər üzvlərlə bərabər şərtlərlə millətlərarası orqanlarda iştirak edə biləcəyi nəzərdə tutulur.
"Biz bunu edirik, çünki biz artıq Qəzza üçün çox şey etmişik və bunu etməyə davam edəcəyik", Tajani əlavə edib ki, biz dünyanın ən çox yardım göstərən ölkələrindən biriyik. Nazir izah edib ki, İtaliya həm Qəzza, həm də Fələstində polis təlimi keçirməyə, həm də Rəfahdakı Karabinieri kontingentini artırmağa hazırdır. Tajani əmin etdi ki, bununla İtaliya Yaxın Şərqdə sabitliyə birbaşa marağını nümayiş etdirəcək.
İtaliya ilə yanaşı, Yunanıstan, Kipr, Rumıniya və Avropa Birliyi də 19 fevral görüşündə müşahidəçi qismində iştirak edəcək. Avropa Komissiyasının sözçüsü Qiyom Mersyenin sözlərinə görə, Brüssel Avropa Komissarı Dubravka Şuiça göndərir. O bildirib ki, Aİ bu görüşdə "məhz Qəzzada atəşkəsin təşviq edilməsinə və Qəzzada tikinti və müharibədən sonrakı yenidənqurma işlərinə dəstək vermək üçün beynəlxalq səylərdə iştirak etməyə uzun müddətdir sadiq olduğumuz üçün" müşahidəçi qismində iştirak edir.
Macarıstanın Baş naziri Viktor Orbana gəldikdə isə, o, Sülh Şurasının iclasında iştirak etmək üçün qısa müddət ərzində ikinci dəfə Vaşinqtona səfər edəcək. O, artıq 2025-ci ilin noyabr ayında orada olub və Macarıstanın Rusiya enerji şirkətlərinə qarşı ABŞ sanksiyalarından müvəqqəti güzəşt aldığını bildirib. Görünür, Orbanın ABŞ prezidenti ilə təmasları onun 12 aprelə planlaşdırılan parlament seçkiləri öncəsi kampaniyasının vacib hissəsidir.
Rusiya Sülh Şurasının ilk iclasına nümayəndə göndərməyəcək. "Kremldən heç kim bunu etməyi planlaşdırmır. Şura hələ də Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən nəzərdən keçirilir", - deyə Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bildirib. Moskvanın mövqeyi hazırda BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzvləri də daxil olmaqla bir neçə ölkənin ehtiyatlı reaksiyaları ilə formalaşır.
Lakin Qəzzada Sülh Şurasının potensial effektivliyi ilə bağlı hər hansı bir proqnoz vermək üçün hələ tezdir. Beynəlxalq politoloq Andrey Kortunov hesab edir ki, Şuranın işi noyabr ayında qəbul edilmiş BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2803 saylı qətnaməsində nəzərdə tutulduğu kimi, orada beynəlxalq sabitləşdirmə qüvvələrinin yaradılması ilə başlayacaq. "Tramp dəfələrlə vurğulayıb ki, təhlükəsizliyi təmin etmədən investorları cəlb etmək mümkün deyil. Və yenə də ABŞ prezidentinin peşəkar təcrübəsi və şəxsi üstünlükləri hərbi təhlükəsizliyin deyil, iqtisadi inkişafın prioritetlərini diktə edir. Görünür, Tramp Qəzzada gələcək çiçəklənmənin bu və ya digər şəkildə uzunmüddətli sosial və siyasi sabitlik və nəticədə davamlı hərbi təhlükəsizlik üçün etibarlı zəmanətlər yaradacağını güman edir", - deyə o, bildirib.
Eyni zamanda, Şuranın necə fəaliyyət göstərəcəyi ilə bağlı bir çox qeyri-müəyyənliklər qalmaqdadır: qərarlar konsensus yolu ilə qəbul ediləcəkmi, Qəzzada iqtisadiyyatın və sosial infrastrukturun bərpası planının ayrı-ayrı komponentləri üzrə səsvermə keçiriləcəkmi, yoxsa bu, məsləhət xarakterli olacaqmı, Trampa məsləhət veriləcəkmi və son qərarı özü verəcəkmi? "Trampın təşəbbüsü İsrail və Fələstin qrupları arasında sülhün, yaxud heç olmasa atəşkəsin qorunacağını nəzərdə tutur. Buna uyğun olaraq, hər iki tərəf Trampın planının birinci mərhələsi ilə bağlı bütün razılaşmalara əməl edəcək. Bəs davamlı atəşkəsə nə dərəcədə əmin ola bilərik? Ümumilikdə, Sülh Şurasının regional və xüsusən də qlobal münaqişələrin həlli üçün universal bir vasitəyə çevrilmə qabiliyyətinə dair bir çox əsaslı şübhələr var", - deyə ekspert yekunlaşdırdı.
Bu arada...
Tramp administrasiyası Qəzza zolağında 5000 nəfərlik hərbi baza tikməyi planlaşdırır. Sülh Şurasının sənədlərinə görə, baza 350 akrdan çox ərazini əhatə edəcək, The Guardian xəbər verir. Obyekt gələcəkdə Beynəlxalq Sabitləşdirmə Qüvvələri (ISF) - anklavda yardım göstərəcək çoxmillətli hərbi qüvvə üçün hərbi əməliyyat bazası kimi planlaşdırılır. ISF Qəzzanı idarə edəcək yeni yaradılmış Sülh Şurasının bir hissəsidir.
ABŞ administrasiyasının planlarına əsasən, 26 zirehli müşahidə qülləsi, atəş meydançası, hərbi texnika üçün saxlama sahəsi və bunker şəbəkəsi olan 1400x1100 metrlik hərbi postun mərhələli tikintisi nəzərdə tutulur. İstehkamlar Qəzzanın cənubundakı quraq düzənlik üçün planlaşdırılır. Mənbə bildirib ki, artıq ərazi müharibə zonalarında iş təcrübəsi olan beynəlxalq tikinti şirkətləri olan kiçik bir qrup təklifçiyə göstərilib.
Sənəddə bildirilir ki, şübhəli insan qalıqları və ya mədəni əsərlər aşkar edilərsə, yaxınlıqdakı bütün işlər dərhal dayandırılmalıdır. Qəzza Mülki Müdafiəsinin məlumatına görə, təxminən 10.000 fələstinlinin cəsədi dağıntılar altında basdırılmış ola bilər. Hərbi kompleksin inşası planlaşdırılan ərazinin kimə məxsus olduğu məlum deyil, lakin Qəzzanın cənubunun böyük hissəsi hazırda İsrailin nəzarəti altındadır.
BMT Təhlükəsizlik Şurası Sülh Şurasına Qəzzada müvəqqəti Müvəqqəti Təhlükəsizlik Qüvvələri (MTQ) yaratmaq səlahiyyəti verib. BMT-nin məlumatına görə, MTQ Qəzzanın sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək və ərazidə sülhü qorumaqdan məsul olacaq. Məlum olduğu kimi, Ağ Ev ABŞ prezidenti Donald Tramp tərəfindən çağırılan Sülh Şurası liderlərinin ilk görüşünü 19 fevralda keçirməyi planlaşdırır.
Əvvəllər Rusiya və Belarus liderləri Vladimir Putin və Aleksandr Lukaşenkonun Sülh Şurasının ilk iclasını buraxacağı bildirilib.
V.VƏLİYEV