Xaricdə təhsil alan tələbələrin geri qayıdış faizi niyə aşağıdır? - ARAŞDIRMA

Son onilliklərdə tələbələrin təhsildə fərqli ölkələri seçməsi qlobal təhsil bazarının ən dinamik tendensiyalarından biri olub. Azərbaycanın gənc nəsli də bu trendlə ayaqlaşaraq, bir çoxları ali təhsilini xaricdə davam etdirməyi məqbul və strateji seçim hesab edir. Lakin statistik göstəricilər göstərir ki, xaricdə təhsil alan tələbələrin ölkəyə geri dönmə faizi aşağıdır — yəni, onların əksəriyyəti təhsili bitirdikdən sonra həmin ölkədə qalır və orada çalışmağa davam edir. Bu fenomen yalnız fərdi seçimlərlə izah edilə bilməz; o, geniş sosial, iqtisadi, hüquqi və strateji faktorlarla bağlıdır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Səbəb 1: İqtisadi cəlbedicilik - daha yüksək gəlir və karyera perspektivləri
Bir çox tələbə üçün xaricdə qalma qərarının ən güclü motivasiyası məvaciblər və karyera imkanlarıdır. Təhsillərini bitirdikdən sonra onlar daha yüksək əməkhaqqı, daha rəqabətli əmək bazarı, ixtisaslarına uyğun iş yerləri və daha sürətli karyera yüksəlişi imkanları görürlər.
Məsələn, bir çox Avropa və Şimali Amerika ölkələrində diplomlu mütəxəssislərin orta əməkhaqqı yüksək səviyyədədir və bu, məzunları daim geri qayıtmaqdan çəkindirir. Eyni zamanda xarici iş bazarında tələbələrin sahə üzrə təcrübə və internsip proqramlarından keçməsi onların həmin ölkədə qalmaq istəklərini artırır.

Səbəb 2: Peşəkar inkişaf və təcrübə mühiti
Xarici ölkələrdə təhsil alan tələbələr həm nəzəri, həm də praktik sahədə yüksək standartların tətbiq edildiyini müşahidə edir. Laboratoriyalar, startap mühitləri, sənaye ilə universitet arasında əməkdaşlıq və elm-tətbiq əlaqəsi tələbələrə öz sahələrində təcrübə toplamağa imkan verir.
Bu cür mühitlər Azərbaycanda da mövcud olsa da, çox vaxt məhdud resurslar, əməkdaşlıq imkanlarının azlığı və institusional dəstəyin çatışmazlığı səbəbindən xarici ölkələrdə tələb olunan standartı təmin edə bilmir. Nəticədə tələbələr “daha yaxşı iş şəraiti” üçün xaricdə qalmaq qərarına gəlirlər.

Səbəb 3: Qanuni və inzibati maneələr
Xaricdə qalma qərarına təsir edən faktorlardan biri də qanunvericilik və yaşayış şəraitidir. Bir çox ölkələr tələbə vizasını bitirdikdən sonra iş vizasına keçid və daimi yaşayış icazəsi əldə etmə şərtlərini asanlaşdırır və müəyyən proqramlar tələbələr üçün “qalmaq yolu” yaradır.
Səbəb 4: Sosial və karyera şəbəkələrinin formalaşması

Xaricdə təhsil alan tələbələr tələbəlik illərində əməkdaşlıq şəbəkəsi, mentorluq əlaqələri və professional əlaqələr qururlar. Bu əlaqələr iş imkanlarını artıra və məzunların həmin ölkədə cəmiyyətə mənsubiyyət hissini gücləndirə bilər. Bütün bunlar tələbələrin geri dönmək istəklərini zəiflədən sosial amillərdir.
Tələbələr özlərini artıq “xalqına deyil, qlobal mühitə uyğunlaşmış” şəkildə dərk etməyə başlayırlar ki, bu da onların xaricdə qalmaq motivasiyasını gücləndirir.

Səbəb 5: Şəxsi və ailəvi motivlər
Tələbənin ailəsi, sosial münasibətləri və gələcək planları da geri dönmə qərarına təsir edir. Bəzi gənclər üçün xaricdə qalmaq ailə məsuliyyətindən, sosial stereotiplərdən və səhhət faktorlarından dolayı daha münasib görünə bilir. Ailələr arasında da xaricdə qalma “daha perspektivli həyat modeli” kimi qəbul edilə bilər və bu da tələbənin geri dönmə ehtimalını azaldır.

Müqayisə: Azərbaycanda və digər ölkələrdə geri qayıtma səviyyələri
Müxtəlif ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, geri qayıdan tələbələr nisbəti ölkənin daxili iqtisadi və sosial imkanlarından güclü şəkildə təsirlənir.
Misal üçün:
Şərqi Avropa ölkələrində, məsələn, Polşa, Rumıniya kimi yerlərdə dövlətin məzunlara dəstək proqramları və yerli iş imkanları mövcud olduğundan bir çox məzunlar geri qayıtmağa üstünlük verir.
Skandinaviyalı ölkələrdə isə tələbələr yüksək əməkhaqqı, sosial dəstək və karyera imkanları səbəbindən xaricdə qalmağa meyllidirlər.
Azərbaycandan çıxış edən tələbələrin təxminən 70%-dən çoxu təhsildən sonra xaricdə qalmağa üstünlük verir - bu, dövlət statistikası və universitet sorğularının ortaq nəticəsidir.
Bu müqayisə göstərir ki, geri qayıtma yalnız fərdi qərar deyil, ölkənin sosial - iqtisadi mühiti, iş imkanları və dəstək mexanizmləri ilə möhkəm şəkildə bağlıdır.

Erkən nəticələr və sosial-iqtisadi təsirlər
Xaricdə təhsilin faydaları danılmazdır - tələbələr yüksək keyfiyyətli təhsil, qlobal perspektiv və beynəlxalq əlaqələr qazanırlar. Lakin onların əksəriyyətinin geri qayıtmaması ölkə üçün bir sıra neqativ nəticələr yaradır:
a) Beyin axını (brain drain):
Gənclərin və ixtisaslı kadrların xaricdə qalması ölkəyə uzunmüddətli insan kapitalı itkisi deməkdir.
b) İqtisadi potensialın zəifləməsi:
Azərbaycan üçün yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin geri dönməsi iqtisadi inkişaf, innovasiya və dövlət sektorunda islahatlar üçün vacib resursdur.
c) Sosial dinamikada pozuntular:
Geri dönməyən gənclər ailə strukturuna, demoqrafik trendlərə və sosial mədəniyyətdə uzunmüddətli təsirlərə malik ola bilər.

Problemin qarşısını almaq üçün strategiyalar

Bu problemin həlli kompleksdir və bir neçə əsas istiqamətə fokuslanmalıdır:
1. İqtisadi stimul və karyera imkanlarının gücləndirilməsi
İş yerlərinin yaradılması və məzunlara iş təcrübəsi proqramlarının tətbiqi - dövlət və özəl sektorun birgə təşəbbüsləri ilə.
Startap və innovasiya təşəbbüslərinə dəstək - gənclər üçün öz biznesini qurmaq imkanı.
Məqsədli vergi güzəştləri və əmək bazarına inteqrasiya proqramları ilə yüksək ixtisaslı şəxsləri ölkəyə cəlb etmək.
2. Təhsilin yerli dəyərinin yüksəldilməsi
Yerli universitetlərdə beynəlxalq standartlara uyğun təhsil proqramlarının tətbiqi, təcrübə və tədqiqat imkanlarının artırılması.
Xaricdə təhsil almış məzunlar üçün adaptasiya və inteqrasiya proqramları hazırlamaq.
3. Sosial dəstək mexanizmləri
Təhsil alanlar üçün karyera planlaşdırma və məsləhət xidmətləri.
Əmək bazarında gənclər üçün mentorluq və praktiki təcrübə proqramları.
4. Hüquqi və inzibati təşviqlər
Xaricdə təhsil alan məzunlara qayıtdıqda vergi və sosial güzəştlər təklif etmək.
Dövlət tərəfindən idarə olunan geri qayıtma təşviqi proqramlarının tətbiqi.

Nəticə
Xaricdə təhsil alan tələbələrin geri qayıtma nisbətinin aşağı olması təkcə tələbənin şəxsi seçimləri ilə əlaqəli deyil, həm də dövlətin əmək bazarı, sosial dəstək mexanizmləri, iqtisadi imkanlar və mədəni faktorlarla bağlıdır. Bu problemlə mübarizə strateji yanaşma tələb edir - yalnız təhsil sistemində deyil, həm də iqtisadi siyasət, əmək bazarı və sosial infrastruktur səviyyəsində islahatlarla bu tendensiyanı dəyişmək mümkündür.