"Uşaqların dil seçimi sosial mühitin təbii nəticəsidir" - ŞƏRH EDİLDİ

"Müasir Azərbaycan cəmiyyətində uşaqların Türkiyə türkcəsində danışmağa meyil göstərməsi emosional müzakirə predmetinə çevrilsə də, məsələyə sosioloji baxımdan yanaşdıqda bunun kifayət qədər təbii sosial proses olduğunu görürük. Dil davranışı uşaqlar üçün ideoloji seçim deyil, mühitin və təsir mənbələrinin nəticəsidir". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında yazıçı-kultroloq, sosioloq Aydın Xan Əbilov deyib.

Onun sözlərinə görə, uşaq hansı dil mühitində daha çox vizual və emosional təmas qurursa, həmin dili daha sürətlə mənimsəyir və gündəlik ünsiyyətinə daşıyır: "Son 10–15 ildə Türkiyə istehsalı olan cizgi filmləri, seriallar və YouTube kontenti Azərbaycan ailələrinin informasiya məkanında dominant yer tutub. Uşaqlar üçün nəzərdə tutulan rəngarəng, dinamik və müasir animasiya məhsulları əsasən Türkiyə türkcəsində təqdim olunur. Yerli bazarda isə sistemli, davamlı və yüksək keyfiyyətli Azərbaycan dilli cizgi filmi istehsalı məhduddur. Televiziya kanallarında sovet dövründən qalma rusdilli məzmunun tərcümə edilərək nümayişi uzun illər əsas model olub. Bu isə uşaqlar üçün cəlbedici alternativ mühit formalaşdırmayıb. Sosioloji baxımdan media yalnız əyləncə vasitəsi deyil, həm də sosiallaşma institutudur. Ailə, məktəb və media uşağın dil identikliyini və davranış modelini formalaşdıran üç əsas sütundur. Əgər media məkanı balanslı deyilsə və yerli dil mühitini gücləndirən məhsullar azdırsa, məsuliyyəti yalnız ailənin üzərinə qoymaq obyektiv olmaz. Ailə müəyyən nəzarət mexanizmi qura bilər, lakin qlobal və regional media axınları qarşısında bu nəzarət məhdud xarakter daşıyır.

Digər tərəfdən, məsələni dramatikləşdirmək də doğru deyil. Azərbaycan türkcəsi ilə Türkiyə türkcəsi eyni dilin iki variantıdır və uşaqların Türkiyə variantını mənimsəməsi dilin itməsi anlamına gəlmir. Bu daha çox leksik və fonetik səviyyədə müşahidə olunan təsirdir. Əsas risk ondan ibarətdir ki, yerli istehsal zəif olduqda, uşaqların dil zövqü və mədəni referansları xarici məhsullar üzərində qurulur. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə mədəni istehlak vərdişlərini dəyişdirə bilər. Burada həlledici rol media siyasəti və mədəni istehsalın gücləndirilməsinə aiddir. Əgər yerli animasiya sənayesi inkişaf etdirilərsə, müasir texnologiya və ssenari yanaşması tətbiq olunarsa, uşaqlar təbii şəkildə öz dil mühitinə qayıdacaqlar. Uşaq auditoriyası keyfiyyətə çox həssasdır və maraqlı alternativ olduqda onu seçir. Bu, inzibati qadağalardan daha effektiv mexanizmdir.

Uşaqların Türkiyə türkcəsində danışması fərdi tərbiyə problemindən çox, struktur və mədəni istehsal məsələsidir. Sosial mühit hansı dili dominant edirsə, uşaq da onu mənimsəyir".