...Rusiya 2022-ci ilin fevral ayında Ukraynaya tammiqyaslı hücuma başlayanda ilk reaksiya verənlərdən bəziləri hökumətlər deyil, texnologiya və kiber şirkətlər idi.
Onlar genişmiqyaslı Rusiya kiberhücumlarının dəf edilməsində əsas rol oynayaraq Ukraynanın enerji şəbəkəsini və rəqəmsal infrastrukturunu qoruyub saxlamasına kömək etdilər.
Lakin onların müdaxiləsi faktiki olaraq hökumət mandatı və ya dövlət məhdudiyyətləri olmadan beynəlxalq münaqişəyə müstəqil şəkildə daxil olmağa bərabər idi.
SİA-nın əldə etdiyi məlumata görə, bu barədə Atlantic Council yazır.
Müharibələrdə özəl sektorun iştirakı yeni bir şey olmasa da, keyfiyyətcə dəyişiklik baş verir:
-Texnologiya şirkətləri hökumətin göstərişi olmadan fəaliyyət göstərir, dövlətlərarası münaqişələrə müstəqil şəkildə müdaxilə edir.
- Onların imkanları hökumətlərin imkanları ilə müqayisə edilə bilər, lakin onlar dövlətləri məhdudlaşdıran hüquqi və siyasi çərçivələrlə məhdudlaşmır.
- Dinc həyat, biznes və milli təhlükəsizlik getdikcə bulud serverlərindən tutmuş peyk rabitəsinə qədər onların infrastrukturundan asılıdır.
Beləliklə, Microsoft texnologiya sektorunun milli kibermüdafiənin "qaçılmaz" elementinə çevrildiyini açıq şəkildə etiraf edib.
Bu, ciddi hüquqi və etik suallar doğurur.
Bu cür şirkətlər beynəlxalq humanitar hüquqa əsasən döyüşçü hesab olunurlarmı?
Xüsusilə də onların alətləri və təcrübəsi - məsələn, sıfır günlük zəifliklərin aşkarlanması - dövlətlərin alətləri və təcrübələri ilə müqayisə edilə biləndə...
Vəziyyət ayrı-ayrı biznes liderlərinin qərarlarının müharibənin gedişatını dəyişdirə bilməsi ilə daha da mürəkkəbləşir.
Mediada yer alan xəbərlərə görə, 2022-ci ildə milyarder Elon Mask əks-hücumda kritik bir anda Ukraynanın Starlink-ə çıxışını məhdudlaşdırdı.
Bu, Britaniya parlamentarilərinin kəskin tənqidinə səbəb oldu və onlar "gücün tənzimlənmədən kənara çıxması" təhlükələri barədə xəbərdarlıq etdilər.
...Starlink hadisəsinin Tayvanın öz müstəqil peyk şəbəkəsinin yaradılmasını sürətləndirdiyinə inanılır.
Bu arada, Çinin Rusiya müharibəsində Amerika texnologiya şirkətlərinin rolunu öyrəndiyi və onları ABŞ üçün strateji üstünlük hesab etdiyi bildirilir.
Eyni zamanda, Apple də daxil olmaqla Amerika korporasiyaları Çin bazarından və istehsalından həddindən artıq asılıdır ki, bu da Tayvanla bağlı böhran vəziyyətində onların qərarlarını çətinləşdirə bilər.
Dövlətlər hərəkətə keçməlidirlər - əks halda texnologiya nəhəngləri münaqişələri özləri idarə edəcəklər.
Ekspertlər hökumətlər və texnologiya şirkətləri arasında təcili dialoqa çağırırlar.
Lazım olanlar bunlardır:
-yeni hesabatlılıq mexanizmləri,
- kiber imkanlardan istifadə üçün hüquqi çərçivə,
- əsas qərarların dövlətə mümkün tabeçiliyi.
Bu olmadan, gələcək münaqişələr yenidən elə bir ssenarini izləyə bilər ki, burada dövlətlər deyil, özəl korporasiyalar döyüş meydanına ilk daxil olur və qlobal qarşıdurmaların nəticəsini müəyyən edir.
Əli Babayev