Yaşayış yerləri insanların gündəlik həyatı üçün ən əsas məkanlardan biridir. Ancaq bu məkanlar yalnız “ev” kimi deyil, həm də fiziki təhlükəsizlik, sağlamlıq və sosial rifah baxımından mühüm rol oynayır. Təhlükəsizlik standartları binaların tikintisi, elektrik və qaz sistemləri, yanğın təhlükəsizliyi, lift sistemləri və ümumi infrastruktur kimi sahələrdə tətbiq edilir. Standartlara əməl olunmadıqda isə yalnız fiziki təhlükələr deyil, həm də iqtisadi, sosial və psixoloji risklər meydana çıxır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Risk 1: Fiziki təhlükələr və qəzalar
Təhlükəsizlik standartlarına əməl olunmaması ən çox yanğın, çöküş, elektrik qısaqapanmaları və struktur qüsurlar kimi fiziki risklərlə müşayiət olunur.
Məsələn, normalda binanın elektrik sistemində keyfiyyətli izolyasiya və düzgün naqilləşdirmə əsas tələblərdən biridir. Standartlara uyğun olmayan naqillər qısaqapanma yaradaraq yanğın riskini artırır. Türkiyədə son illərdə qeydə alınan çoxmərtəbəli binalarda baş verən yanğın hadisələrinin təhlili göstərib ki, çoxunda elektrik sisteminin texniki yoxlaması vaxtında aparılmayıb və bu, ziyanı qat-qat artırıb.
Digər tərəfdən, struktur standartlarının pozulması bina çöküşləri və ya fasad materiallarının yerindən çıxması ilə nəticələnə bilər ki, bu da birbaşa insan həyatı üçün təhlükədir. Bu tip qəza hallarının baş vermə səbəblərindən biri də keyfiyyətsiz tikinti materialları və düzgün nəzarətin olmamasıdır.
Risk 2: Yanğın təhlükəsizliyinin zəif olması
Yanğın hadisələri yaşayış binalarında ən dağıdıcı təsirlərə malik təhlükələrdən biridir. Yanğın təhlükəsizliyi standartları mərtəbələr arasında yanğın bölmələrinin olması, duman detektorları, su hovuzları və yanğın söndürmə sistemlərinin tətbiq edilməsini nəzərdə tutur.
Əgər bu standartlara əməl olunmuyarsa:
Yanğın sürətlə yayıla bilər,
İnsanlar təxliyə zamanı çaşqınlıq yaşaya bilər,
Fövqəladə xidmətlərin müdaxiləsi gec və çətin olur.
Müqayisə üçün: Avropada bir çox ölkələrdə yanğın sistemləri ilə bağlı qanunlar çox sərtdir; yaşayış binasında yanğın detektorları, sprinkler sistemi və yanğın çıxışı mütləq olmalıdır və bu sistemlər hər il yoxlanılır. Azərbaycanda isə bəzi köhnə binalarda bu sistemlərin olmaması və ya yoxlamanın zəif aparılması halları hələ də geniş yayılıb.
Risk 3: Elektrik və qaz avadanlıqlarının təhlükəsizliyinin pozulması
Elektrik və qaz sistemləri düzgün quraşdırılmadıqda ciddi qəza riskləri yaradır. Azərbaycanda yayılan praktik məsələlərdən biri qaz cihazlarının keyfiyyətsiz quraşdırılması və mütəmadi texniki baxımın olmamasıdır. Bu isə qaz sızması, partlayış riski və karbon monoksid zəhərlənməsi kimi təhlükəli nəticələrə gətirib çıxarır.
Avropada qarşılaşdırdıqda, əksər ölkələrdə bu sahədə çox ciddi standartlar və yoxlama mexanizmləri mövcuddur. Məsələn, quraşdırma yalnız sertifikatlı mütəxəssislər tərəfindən həyata keçirilir və hər 1–2 ildən bir texniki baxış tələb olunur.
Risk 4: Ətraf mühit və sağlamlıq problemləri
Təhlükəsizlik standartlarına əməl olunmaması yalnız birbaşa qəzalarla bağlı deyil, həm də uzunmüddətli sağlamlıq riskləri yaradır. Nümunə üçün:
Zəif izolyasiya nəticəsində normadan yüksək rütubət və küf yaranması - tənəffüs problemləri, allergiyalar və astma riskini artırır.
Səs izolyasiyasının zəif olması - psixoloji stress və yuxu pozuntuları.
Keyfiyyətsiz materiallardan istifadə - formaldehid və digər toksik maddələrin havasına yol açır.
Bu risklər çox vaxt gözəgörünməzdir, lakin zamanla ciddi xəstəliklərə gətirib çıxara bilir.
Müqayisə: Azərbaycanda və Avropada təhlükəsizlik standartlarının tətbiqi
Tikinti və təhlükəsizlik auditinin rolu
Avropada əksər ölkələrdə yaşayış binalarının tikinti mərhələsindən tutmuş istifadəyə verilənə qədər ciddi texniki nəzarət mexanizmləri mövcuddur. Bu nəzarət həm dövlət orqanları, həm də özəl audit təşkilatları tərəfindən həyata keçirilir. Hər bir mərhələ üçün sertifikat tələb olunur və bunun olmaması binanın istifadəyə qəbulu prosesini dayandırır.
Azərbaycanda isə binaların tikintisi zamanı bəzi hallarda keyfiyyətə nəzarət zəif aparılır və standartlara uyğunluq yoxlaması formal xarakter daşaya bilir. Bu isə təhlükəsizlik məsələlərinin gözardı olunmasına səbəb olur.
Yanğın sistemləri və onların yoxlanması
Avropada yanğın sistemləri mütəmadi test edilir, yanğın siqnalizasiya və qəza planları əhali üçün təqdim olunur. Azərbaycanda isə çoxmərtəbəli binalarda bəzən yanğın siqnalizasiya sistemləri olmur, mövcud olsa da, onların texniki vəziyyəti kifayət qədər yoxlanmır.
Təhsil və risk mədəniyyəti
Avropada təhlükəsizlik mədəniyyəti daha yüksək səviyyədədir: məktəblərdə, iş yerlərində və cəmiyyətdə bu mövzu geniş təbliğ olunur. Azərbaycan cəmiyyətində də bu sahədə maarifləndirmə artmaqdadır, lakin bəzən praktik tətbiqə çevrilmə səviyyəsi istənilən kimi deyil.
Problemlərin səbəbləri
Binalarda təhlükəsizlik standartlarına əməl olunmamasının əsas struktur səbəblərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
1. Nəzarət mexanizmlərinin zəifliyi:
Tikinti sahəsində rəsmi yoxlamaların formallaşması və effektiv nəzarət mexanizmlərinin olmaması texniki standartlara riayət olunmamasına gətirib çıxarır.
2. Keyfiyyətsiz materiallar və işçi qüvvəsi:
Bəzi inşaat şirkətləri baha başa gəlməmək üçün keyfiyyətsiz materiallardan istifadə edir və normativlərə riayət etmir.
3. Maarifləndirmə və məlumat çatışmazlığı:
İstifadəçilər və binaların sakinləri öz hüquq və təhlükəsizlik məsələlərini bilmədikdə hər hansı qüsurun aradan qaldırılmasını tələb etmirlər.
4. İnfrastruktur və idarəetmə problemləri:
Yaşayış binalarının idarə olunması mexanizmlərinin zəifliyi nəticəsində texniki xidmət gecikmələr və sınaqlar həyata keçirilə bilmir.
Risklərin qarşısının alınması üçün həll yolları
A. Dövlət səviyyəsində güclü standartlar və onların tətbiqi
Təhlükəsizlik standartlarının tətbiqi yalnız kağız üzərində olmamalı, güclü icra mexanizmləri ilə təmin edilməlidir. Qanun pozuntuları üçün cərimələr, sertifikat və lisenziyaların rəsmiləşdirilməsi prosesi gücləndirilməlidir.
B. Sistemli yoxlama və auditləri artırmaq
Tikinti mərhələsindən başlayaraq mütəmadi təhlükəsizlik yoxlamaları aparılmalıdır. Xüsusilə elektro‑qaz sistemləri və yanğın təhlükəsizliyi vasitələrinin vəziyyəti rəsmi sertifikatlarla təsdiqlənməlidir.
C. Maarifləndirmə kampaniyaları
Cəmiyyət səviyyəsində təhlükəsizlik məsələləri barədə maarifləndirmə vacibdir. Bina sakinləri özlərinin hüquq və vəzifələrini bildikcə, riski daha tez müəyyən edərək tədbir görəcəklər.
D. İnkişaf etmiş texnologiyaların tətbiqi
Smart təhlükəsizlik sistemləri - sensorlar, duman detektorları, təcili siqnal sistemləri kimi avadanlıqlar binalarda təhlükəsizlik səviyyəsini artırır. Bu sistemlər həm də məsafədən nəzarət və erken xəbərdarlıq imkanı verir.
Nəticə...
Yaşayış binalarında təhlükəsizlik standartlarına əməl edilməməsi təkcə fiziki qəzalarla nəticələnmir; bu, həm insanların sağlamlığına, həm əmlakın qorunmasına, həm də sosial rifaha birbaşa təsir göstərir. Qarşılıqlı müqayisə göstərir ki, daha güclü nəzarət mexanizmləri və maarifləndirmə sistemləri riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Bu məsələ yalnız mühəndislərin və icra orqanlarının deyil, bütün cəmiyyətin diqqət mərkəzində olmalıdır - təhlükəsizlik sadəcə tələbat deyil, insan hüququdur.