“Bir sistem vur, keçsin”: rayon psixologiyası və tibbi yanlışlıq - ARAŞDIRMA

Rayon yerlərində yüngül qrip və sadə virus infeksiyası əlaməti ilə dərhal tibbi sistemə müraciət edib damar yolu ilə intravenöz (IV) müalicə tələb etmək adəti, təkcə tibb elmi deyil, həm də sosial-mədəni və psixoloji amillərlə bağlıdır. Bu yanaşma xəstəliyin özünü müalicə etmə üsulu kimi qəbul edilir, lakin qlobal tibb təcrübəsi bu cür qəbulun yalnız müəyyən hallarda faydalı olduğunu göstərir - yüngül virus infeksiyalarında isə əksər hallarda tövsiyə olunmur.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Rayonlarda bu vərdiş haradan qaynaqlanır?

Tibbi savadsızlıq və maarif çatışmazlığı

Bir çox insan infeksiyanın səbəbinin virus olduğunu və antibiotik və ya intravenöz müalicənin bunun müalicəsi olmadığını anlamır. Qrip və digər kəskin respirator virus infeksiyaları əsasən virus səbəbindən yaranır və öz-özünə sağalma meyli yüksəkdir - yüngül simptomlar adətən 5-7 gün ərzində keçə bilər.

Qabaqcıl ölkələrdə ümumi tövsiyə, əksər yüngül virus hallarında evdə istirahət, kifayət qədər maye və simptomatik müalicədir. Antiviral dərmanlar da yalnız yüksək risk qrupuna daxil olan xəstələr üçün məsləhət görülür.

“Tez sağalım” psixologiyası

İnsanlar simptomları olduqca, “tez sağalmaq” istəyir və bunun üçün damar yolu ilə maye və dərman almağın daha effektli olduğunu düşünürlər. Bəzi kommersiya klinikaları belə xidmətləri bazarlıq edir və bu fikri gücləndirə bilər.

Reklamlarda və sosial dairələrdə belə prosedurlar bəzən tez enerji bərpası və yaxşılaşma vəd edir - baxmayaraq ki, elmi dəlillər bunun ümumxalq qripi kimi yüngül infeksiyalarda müalicə olduğunu göstərmir.

Məhdud tibbi resurslar və səlahiyyətli məsləhət çatışmazlığı

Kənar bölgələrdə əsas tibbi xidmətlərə çıxış məhdud olduğundan insanlar öz təsəvvürləri ilə və ya qeyri-formal məsləhətlərlə hərəkət edə bilərlər. Ümumilikdə, kənd yerlərində sistemli maarifləndirmə çatışmazlığı şəkil alır və yanlış müalicə vərdişlərinə yol açır.

Bu vərdişin səbəbi sadəcə bir amil deyil; tibbi savadsızlıq + “tez sağalmaq” istəyi + qeyri-elmi bələdçiliyin sintezi kimi görünür.

Damar yolu ilə maye/medikament infuziyası sadə virus infeksiyalarında müalicədir?

Dünya təcrübəsi və elmi əsaslar

Qrip və digər yüngül respitar virus infeksiyaları üçün elmi təlimatlar əksər hallarda ilkin müalicə metodlarının aşağıdakılardan ibarət olmasını tövsiyə edir:

-İstirahət və evdə qayğı
-Kifayət qədər maye qəbulu
-Simptomlara yönəlik dərmanlar
-Risk qruplarında antiviral dərmanların erkən tətbiqi (pills, oral) — xəstəxana şəraitində daha ciddi hallarda.
-Damar yolu ilə verilən antiviral preparatlar və ya əməliyyatlar adətən yalnız ağır xəstələrdə, xəstəxana müalicəsində tətbiq olunur və öz-özünə yüngül qripdə bu, tələb edilmir.
-IV müdaxilələr klinik olaraq yüngül infeksiyaların səbəbini müalicə etmir. Virusun özünü aradan qaldırması üçün immunitetə və fizioloji proseslərə ehtiyac var; IV maye yalnız susuzlaşma və ciddi hallarda dəstəkləyici rol oynaya bilər.

Kliniki tövsiyələr

İnkişaf etmiş tibbi rəhbərliklər qeyd edir ki, antiviral dərmanlar başlanğıc simptomlarda ailə həkimi tərəfindən nəzərdən keçirilməlidir, lakin statistik olaraq əksər sağlam yetkinlər üçün əhəmiyyətli klinik fayda göstərməyə bilər.

Uzunmüddətli nəticələr — immun sistemə təsir

Immun sistemin “tənbəlləşməsi”?

Elmi araşdırmalar göstərir ki, ümumiyyətlə immun sistem bir virus infeksiyasına qarşı cavab formalaşdırır və bu proses normaldır.

Sistemli maye müalicəsi qısa müddətli simptomları yüngülləşdirsə də, immün cavabı zəiflətmir və ya tənbəlləşdirmir - çünki infeksiyanın aradan qalxması virusun bədəndə yayılması və immun sisteminin müdaxiləsi ilə olur, bu proses IV maye ilə dəyişmir.

Əks təsirlər və risklər

Təhlükəsiz olmayan intravenöz prosedurlar infeksiya riskini artırır, kateter yerində infeksiya, tromboflebit riski və səhv dozada dərman istifadəsi kimi təhlükələr yarana bilər.

Beləcə, yüngül viruslarda bu cür müdaxilə bəsit simptomları müalicə etməkdən daha çox risklərlə bağlıdır, xüsusilə peşəkar nəzarət olmadan tətbiq olunarsa.

Zərər və faydalar: obyektiv balans

Faydalar
• Şiddətli dehydrasiya varsa, ciddi maye itkisinin bərpası üçün faydalı ola bilər.
• Xəstə çox zəifdirsə və maye qəbul edə bilmirsə, bir dəfə verilən IV maye qısa müddətli rahatlıq yarada bilər.

Zərərlər

-İynə yerində infeksiya, şişkinlik riskləri və yanlış dozada dərman istifadəsi mümkündür.

-Yüngül infeksiyalarda elmi olaraq müalicə effekti sübut olunmayıb və immun sistemin öz qarşısını alması prosesi üçün əsas reaktiv deyil.

-Lazımsız tibbi müdaxilələr xəstələrin səhv düşüncəsini gücləndirə və sağlam həyat tərzi vərdişlərini poza bilər.

Dünya təcrübəsi: Qrip zamanı “sistem”ə yanaşma necədir?

Dünya təcrübəsinə nəzər saldıqda, sadə qrip və yüngül virus infeksiyalarında damar yolu ilə müalicənin geniş yayılmış praktika olmadığını görürük. ABŞ, Avropa ölkələri və inkişaf etmiş səhiyyə sisteminə malik dövlətlərdə bu cür infeksiyalar əsasən ev şəraitində, minimal tibbi müdaxilə ilə müalicə olunur. Həkimlərin əsas tövsiyəsi istirahət, bol maye qəbulu, temperatur və ağrı əleyhinə sadə preparatlar, eləcə də simptomatik nəzarətdən ibarətdir.

Məsələn, ABŞ-da xəstənin vəziyyəti ağır deyilsə, susuzlaşma, huşun itməsi, ciddi nəfəs darlığı kimi əlamətlər yoxdursa, intravenöz müalicə demək olar ki, tətbiq edilmir. Hətta antiviral preparatlar belə yalnız risk qrupuna daxil olan şəxslərə – yaşlılara, xroniki xəstəliyi olanlara və immun sistemi zəif olanlara tövsiyə olunur. Yüngül hallarda isə bədənin virusla özünün mübarizə aparmasına imkan verilir.

Avropa ölkələrində də yanaşma oxşardır. Böyük Britaniya, Almaniya, Skandinaviya ölkələrində qripə görə xəstəxanaya müraciət edən pasiyentlərin böyük əksəriyyəti evə göndərilir və onlara yalnız müşahidə və özünə qulluq tövsiyə olunur. Damar yolu ilə sistem köçürülməsi yalnız ciddi susuzlaşma, yüksək riskli fəsadlar və ya xəstəxana şəraitində müalicə tələb edən ağır klinik vəziyyətlərdə tətbiq edilir. Həkimlər bu müdaxiləni “tez sağaltma üsulu” deyil, zəruri tibbi tədbir kimi dəyərləndirirlər.

Diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, Qərb ölkələrində lazımsız tibbi müdaxilədən mümkün qədər qaçmağa çalışılır. Bunun əsas səbəbi yalnız maliyyə məsələsi deyil, eyni zamanda xəstəni tibbi prosedurlardan asılı vəziyyətə salmamaq, infeksiya risklərini azaltmaq və immun sistemin təbii cavab mexanizmini qorumaqdır. Hər iynənin, hər damarın potensial risk daşıdığı anlayışı tibbi praktikada əsas prinsip kimi qəbul olunur.

Postsovet məkanında və bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə fərqli mənzərə yaranıb. Burada damar yolu ilə müalicə daha çox “güclü müalicə”, “tez ayağa qaldıran üsul” kimi qəbul edilir. Xəstə özünü yaxşı hiss edirsə, bunu birbaşa sistemlə əlaqələndirir və bu yanaşma zamanla davranış vərdişinə çevrilir. Halbuki dünya təcrübəsi göstərir ki, bu yaxşılaşma əksər hallarda təbii sağalma prosesinin nəticəsidir, sistemin yox.

Nəticə etibarilə, qlobal səhiyyə yanaşması aydındır: sadə virus infeksiyalarında damar yolu ilə müalicə standart deyil. Bu üsul yalnız tibbi göstəriş olduqda tətbiq edilir. Qrip zamanı əsas “müalicə” immun sistemin öz işini görməsinə şərait yaratmaqdır. Dünya bu yolu seçir, çünki elmi əsaslar və uzunmüddətli müşahidələr bunu daha təhlükəsiz və effektiv yanaşma kimi təsdiqləyir.

Sadə virus infeksiyalarında IV müalicə ümumilikdə müalicə sayılmır və qlobal təcrübədə yalnız müəyyən hallarda — ciddi dehydrasiya, risk qrupları və tibbi göstəricilər olduqda — tətbiq edilir. Bu yanaşma isə psixoloji və mədəni amillərlə rayonlarda daha geniş yayılıb, tibbi savadsızlığı və daha sürətli “müalicə” axtarışını əks etdirir.

Ayşən Vəli