Nikah mərasimində sənədlərin imzalanması zamanı qadının ilk imzanı atması bir çox cəmiyyətlərdə sual doğuran, bəzən isə yanlış yozulan bir ənənədir. Bu addım nə qadının “üstünlüyü”, nə də formal jestdir; məsələ hüquqi mexanizm, tarixi kontekst və sosial məsuliyyət bölgüsü ilə bağlıdır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Hüquqi əsaslar: razılıq prinsipinin prioritetliyi
Nikah hüquqi baxımdan iki şəxsin könüllü razılığına əsaslanan mülki aktdır. Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinə əsasən nikah yalnız tərəflərin sərbəst və qarşılıqlı razılığı ilə bağlana bilər. Qadının ilk imzanı atması məhz bu razılığın hüquqi təsdiqinin önə çəkilməsi məqsədi daşıyır.
Tarixi olaraq qadınlar nikaha məcbur edilmə riski daha yüksək olan tərəf kimi qiymətləndirilib. Buna görə də hüquqi sistemlər qadının iradəsinin açıq və şübhəsiz ifadə olunmasını prioritet sayıb. İlk imza bu razılığın könüllü şəkildə verildiyini rəsmi olaraq ön plana çıxarır.
Tarixi kontekst: qadın hüquqlarının qorunması mexanizmi
Keçmişdə, xüsusilə patriarxal cəmiyyətlərdə nikah çox zaman ailələr arasında razılaşma kimi qəbul olunurdu və qadının fərdi iradəsi ikinci planda qalırdı. Məhz bu tarixi ədalətsizliyi balanslaşdırmaq üçün bir sıra ölkələrdə nikah prosedurunda qadına ilkin söz və imza hüququ verilib.
Bu, qadının nikah subyekti kimi tanınmasının simvolik və hüquqi ifadəsidir. Yəni qadın nikahın “obyekti” deyil, tamhüquqlu tərəfidir.
Psixoloji və sosial aspekt: qərarın könüllülüyünün təsdiqi
İlk imza eyni zamanda psixoloji mesaj daşıyır: nikah qadının həyatı üzərində həlledici təsirə malik qərardır. Qadının imzası ilə prosesin başlaması onun bu qərarı təzyiqsiz və şüurlu şəkildə verdiyini göstərir.
Bu, xüsusilə erkən nikahların, məcburi evliliklərin qarşısının alınması baxımından vacib mexanizm hesab olunur. Rəsmi qurumlar üçün bu, riskləri azaltmaq məqsədi daşıyan praktik prosedurdur.
Dini aspektlərlə qarışdırılan yanlış təsəvvürlər
Bəzən bu məsələ dini kontekstlə əlaqələndirilir və yanlış şəkildə “kişinin qadından sonra imza atması”nın dini məna daşıdığı iddia olunur. Halbuki nikah sənədinin imzalanma ardıcıllığı dini qaydalara deyil, müasir hüquqi prosedurlara əsaslanır.
Dini nikah və dövlət qeydiyyatı ayrı anlayışlardır. Dövlət nikahında əsas meyar hüquqi təhlükəsizlik və tərəflərin bərabərliyidir.
Beynəlxalq təcrübə: oxşar modellər
Bir çox Avropa ölkələrində, eləcə də postsovet məkanında nikah sənədlərində ilk imza qadına məxsusdur. Bu, qadın hüquqlarının qorunması üzrə beynəlxalq hüquq normalarına uyğunlaşdırılmış yanaşmadır. BMT-nin qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin ləğvi ilə bağlı konvensiyaları da nikahda qadının razılığının xüsusi önəm daşıdığını vurğulayır.
Yanlış stereotiplər və ictimai yanlış oxunuş
Cəmiyyətdə bu addım bəzən “ailədə qadının sözünün üstün olması” və ya “kişinin geri planda qalması” kimi yozulur. Halbuki bu yanaşma hüquqi prosedurun mahiyyətini təhrif edir. Burada üstünlük deyil, təhlükəsizlik və hüquqi təminat var.
İmza ardıcıllığı ailədaxili rolları və ya gələcək münasibət balansını müəyyən etmir.
Nikahda ilk imza: simvolik bir detalın cəmiyyət üçün verdiyi mesaj
Nikah sənədində imzaların ardıcıllığı hüquqi prosedur olmaqla yanaşı, cəmiyyətin ailə institutuna baxışını da əks etdirən simvolik detallardan biridir. Qadının ilk imzanı atması çox vaxt diqqətdən kənarda qalan, lakin dərin məna daşıyan sosial mesaj kimi qiymətləndirilə bilər.
Qərarın mərkəzində kim dayanır?
Nikah təkcə iki insanın birgə yaşamağa başlaması deyil, eyni zamanda qadının həyatında sosial status, məsuliyyət və rol baxımından dönüş nöqtəsidir. Bir çox cəmiyyətlərdə nikahdan sonra qadının üzərinə düşən sosial yük – ailə, uşaq, məişət və karyera balansı – kişilərlə müqayisədə daha ağır olur. İlk imza məhz bu dönüş nöqtəsinin qadın tərəfindən şüurlu şəkildə qəbul edildiyini göstərən rəmzi aktdır.
Bu, “qadın daha çox risk daşıyır” reallığının səssiz etirafıdır.
İmza ardıcıllığı və psixoloji məsuliyyət bölgüsü
Psixoloqların yanaşmasına görə, rəsmi sənəddə ilk addımı atan tərəf qərarı daha dərindən mənimsəyir və ona emosional baxımdan daha çox bağlanır. Qadının ilk imzası nikahın sadəcə sosial gözlənti deyil, şəxsi seçim olduğunu vurğulayır.
Bu, xüsusilə “ailə, qohum, cəmiyyət nə deyər?” təzyiqinin güclü olduğu cəmiyyətlərdə qadının psixoloji müdafiə mexanizmi rolunu oynayır.
Cəmiyyət üçün səssiz mesaj: nikah razılaşma deyil
İlk imza ardıcıllığı bir növ ictimai mesajdır: nikah ailələr arasında razılaşma, iqtisadi və ya status mübadiləsi deyil, iki fərdin şəxsi qərarıdır. Bu mesajın ilk olaraq qadın üzərindən verilməsi təsadüfi deyil. Çünki tarixən nikah “razılaşdırılan” tərəf daha çox qadın olub.
Bu gün həmin detal köhnə düşüncə formalarına qarşı səssiz etiraz kimi də oxuna bilər.
Nəsillərarası baxış fərqi
Yaşlı nəsil üçün bu prosedur formal detal kimi görünə bilər. Gənc nəsil üçün isə ilk imza qadının qərarvermə subyekti kimi tanınmasının rəsmi təsdiqidir. Məhz bu fərq nikah anlayışının necə dəyişdiyini göstərir: itaət mərkəzli ailədən tərəfdaşlıq mərkəzli ailəyə keçid.
Bərabərlik anlayışı harada başlayır?
Bəzən “bərabərlik varsa, niyə qadın birinci imza atır?” sualı səslənir. Paradoks ondadır ki, real bərabərlik həmişə eyni davranışdan yox, fərqli risklərin nəzərə alınmasından başlayır. Qadının nikahdan sonra üzləşə biləcəyi sosial və bioloji risklər bu prosedurda nəzərə alınır.
Yəni burada bərabərlik formal deyil, funksional xarakter daşıyır.
İlk imza ailənin gələcəyini müəyyən edirmi?
Xeyr. İmza ardıcıllığı ailədaxili münasibətləri, hörməti və ya sevgi balansını müəyyən etmir. Lakin bu detal nikahın başlanğıc nöqtəsində verilən mesaj baxımından önəmlidir: məcburiyyət yox, seçim.
Nikahda ilk imza qadının əlində qələm tutması ilə bitmir. O imza cəmiyyətin qadına verdiyi sualın cavabıdır: “Bu həyatı doğrudan da istəyirsənmi?”
Bu sualın açıq şəkildə verilməsi isə ailə institutunu zəiflətmir – əksinə, onu daha dürüst və dayanıqlı edir.