Banklar rəsmi işi olmayana kredit vermir. Bu cümlə artıq sadəcə maliyyə qaydası deyil, minlərlə insan üçün gündəlik həyatın acı reallığıdır. Kağız üzərində işi olmayan, amma faktiki olaraq çalışan, qazanan, ailə saxlayan insanlar bank qapılarından eyni cavabla geri dönür: “Rəsmi əmək müqaviləniz yoxdur”.
Bu gün küçədə taksi sürən, onlayn satış edən, evdən xidmət göstərən, mövsümi işləyən yüz minlərlə insan var. Onlar vergi ödəməsə də, iqtisadiyyatın içindədir, bazarı hərəkətdə saxlayır, istehlak edir. Amma bank sistemində sanki mövcud deyillər. Sanki bu insanlar yoxdur, ehtiyacları yoxdur, gələcəkləri yoxdur.
Ən ağrılı məqam isə odur ki, kredit çox zaman lüks üçün yox, zərurət üçün istənilir. Xəstəlik, təhsil haqqı, ev təmiri, ailə yükü… Rəsmi işin yoxluğu insanı ehtiyacdan azad etmir. Əksinə, onu daha həssas vəziyyətə salır. Bankın qapısı bağlananda, o insan qeyri-rəsmi, yüksək faizli, bəzən də təhlükəli borc yollarına yönəlir. Bu isə artıq təkcə fərdi problem yox, sosial riskdir.
Banklar riskdən danışır. Haqlıdırlar. Amma risk təkcə bank üçün deyil, cəmiyyət üçün də mövcuddur. Rəsmi işi olmayan insanı sistemdən kənarda saxlamaqla, onu kölgə iqtisadiyyatına daha da itələyirik. Halbuki alternativ qiymətləndirmə mexanizmləri, gəlir dövriyyəsinə əsaslanan modellər, sosial kredit yanaşmaları mümkündür.
Bu məsələ sadəcə “kredit vermək” mövzusu deyil. Bu, insanın sistemdə tanınıb-tanınmaması məsələsidir. Rəsmi kağızı olmayanın səsi eşidilmir, ehtiyacı görünmür. Və banklar hər “yox” dedikcə, bir insan daha maliyyə sistemindən bir addım uzaqlaşdırılır.
Üstəlik, rəsmi iş tələbi bəzən sosial ədalətsizliyin açıq göstəricisinə çevrilir. Çünki bu tələbi yerinə yetirmək hər kəs üçün eyni dərəcədə mümkün deyil. Regionlarda yaşayan, qeyri-sabit bazarda çalışan, qadınlar, gənclər və özünüməşğulluqla dolanan insanlar sistemin kənarında qalır. Bank üçün bu sadəcə “sənəd çatışmazlığıdır”, amma insan üçün bu, ümidin qırılması, gələcəyə olan inamın sarsılması deməkdir.
Yekunda kredit sistemi ehtiyacı olanı qorumaq əvəzinə, imkanlı olanı daha da imkanlı edir. Rəsmi maaşı olan üçün kredit alət, olmayan üçün isə əlçatmaz divara çevrilir. Halbuki maliyyə institutlarının sosial məsuliyyəti təkcə mənfəət balansı ilə ölçülməməlidir. İnsan faktorunu görməyən bank sistemi, gec-tez cəmiyyətin etimadını da itirir. Çünki kredit sadəcə pul deyil, bəzən bir ailənin ayaqda qalmaq şansıdır.