Amerika-avropa səyləri və sülh planları
ABŞ prezidenti Donald Trump və Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski 2025- ci ilin sonunda və 2026-cı ilin əvvəllərində sülh razılaşmasına dair plan üzərində danışıqlar apardıqlarını bəyan ediblər. Trump bəzi görüşlərdən sonra “sülhə indiyədək olduğundan daha da yaxınlaşdıq” dediyini bildirib. Ukrayna ilə ABŞ arasında təhlükəsizlik zəmanətləri barədə sənəd demək olar yekunlaşdırılmaq üzrədir. Bu, müharibədən sonrakı quruluş və təhlükəsizlik sistemlərinin əsasını təşkil edə bilər.
Britaniya və Fransa kimi müttəfiqlər sülh sonrası təhlükəsizlik çərçivəsində qüvvələr yerləşdirməyə hazır olduqlarını bəyan ediblər. Bu, Ukrayna üçün xarici dəstəyin davam etdiyini göstərir. Bu dialoqlar sülh üçün siyasi iradənin olduğunu göstərir və bəzi ekspertlər üçün bu, sülh prosesi üçün əhəmiyyətli addımdır. Çünki münaqişə sahəsindəki ən çətin məqam onların yenidən təmas xəttinə çevrilməsi və danışıqların konkret razılaşmaya başlamasıdır.
Ukrayna və Rusiya cəmiyyətində aparılan sorğular göstərir ki, xalqın bir hissəsi danışıqlar və atəşkəsə meyllidir, xüsusilə böyük ərazilərin geri qaytarılması kimi məsələrdə müəyyən kompromislər müzakirə olunur. Ukraynanın xarici işlər nazirinin müavini bildirib ki, bu ilin danışıqları çox az nəticə ilə yekunlaşıb və faktiki olaraq dayandırılıb. Moskva müxtəlif sülh təşəbbüslərinə qarşı kəskin mövqe tutur və xüsusilə ərazi məsələləri və təhlükəsizlik zəmanətləri ilə bağlı şərtlərdə onları qəbuledilməz sayır.
Rusiya hələ də ərazilərin statusu, NATO və Qərb təsiri, təhlükəsizlik strukturları və s. məsələlərdə Ukrayna ilə kəskin ziddiyyət içindədir. Bu, sülh sazişinin əsas konturlarını müəyyən etməyi çətinləşdirir. Moskva bu məsələlərdə Rusiyanın “təhlükəsizlik narahatlıqlarını” əsas götürür və hər hansı güzəştlərə soyuq baxır. Sülh prosesi ilə paralel olaraq, savaş aktiv şəkildə davam edir. Rusiya gecə hücumları və yeni silahların istifadəsi ilə ərazilərdə güc tətbiqini artırır, Ukrayna isə hücumları dayandırmaq üçün hava və müdafiə səylərini gücləndirir.
Avropalı ekspertlər hesab edirlər ki, müharibə hətta 2029-cu ilə qədər davam edə bilər, çünki rəhbər strukturlar və tərəflər arasındakı fərqlər hələ də çox dərin və kompleksdir. Sülhə aparan əsas çətinliklər ərazi və suverenlik məsələləridir. Ukrayna Krım və Donbas kimi işğal olunmuş ərazilərin qaytarılmasını vacib sayır, Rusiya isə bunu qəbul etmir. Təhlükəsizlik zəmanətləri də gündəmin dəyişməyən mövzusudur. Ukrayna Qərb təhlükəsizlik sistemləri (məs. NATO-stil zəmanətlər) istəyir, Rusiya buna qarşı çıxır. Xarici güclərin rolu məsələsində də fikir ayrılığı dərindir. Rusiya xarici sülhməramlıların yaranmasına qarşıdır və bunu “hədə” sayır, Qərb isə Ukraynanı dəstəkləmək üçün bu addımları vacib hesab edir. Hər iki tərəf siyasi riskləri və daxili rəyləri nəzərə alır. Rusiyada ərazilərin qaytarılmasına qarşı toplum dəstəyi mövcuddur, Ukraynada isə “sərt mübarizə davam etməlidir” ritorikası daha güclüdür.
Sülhə qısa müddətdə çatmaq üçün aşağıdakı faktorlardan biri və ya bir neçəsinin təmin olunması lazımdır: Rusiya ilə bilavasitə yüksək səviyyəli görüş və razılaşma mexanizmi qurulması, Rusiya üçün qəbuledilən təhlükəsizlik və status məsələlərinin qarşılıqlı şəkildə müzakirə olunması, xarici depozitlər üçün təhlükəsizlik zəmanətlərinin və sülhməramlı mexanizmlərin yaradılması.
Hər iki tərəfin kompromisə hazır olması isə hiss edilmir. Tərəflər arasındakı fikir ayrılığı böyükdür, hərbi əməliyyatlar davam edir və Moskvadan siyasət sahəsində real güzəştlər hələ gəlməyib. Sülh hələ uzaqdadır, lakin beynəlxalq səylər və böyük güclərin təzyiqi sayəsində uzun-müddətli sülh perspektivi tamamilə qeyri-mümkün də deyil. Amma bu proses illərlə davam edə bilər, və hər iki tərəfin mövqelərində çox dərin dəyişiklik tələb olunur.