Ginekoloji müayinə reproduktiv və cinsi sağlamlığı qorumaq üçün müntəzəm olaraq aparılmalı olan bir qiymətləndirmədir. Araşdırmalar göstərir ki, hər üç qadından biri mütəmadi olaraq ginekoloji müayinədən keçir, digərləri isə ümumiyyətlə şikayətləri olduqda müayinəyə gedirlər. Qadınlarda reproduktiv sağlamlıqla bağlı mənfi münasibət və davranışların formalaşmasına, müntəzəm olaraq ginekoloji müayinələrdən keçməsinə mane olan psixososial amillər var.
Evlilikdən əvvəl hər iki tərəfin həkim müayinəsindən keçməsi və intim həyatla bağlı məsələlərdə məlumatlı olması lazımdır. Bununla, genetik yolla ötürülən xəstəliklər aşkarlana və tədbir görülə bilər.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.
Reproduktiv sağlamlıq cəmiyyətlərin inkişaf meyarlarından biridir. Sağlam, gələcəyə planlı və yüksək rifahlı cəmiyyətlərin formalaşmasında reproduktiv sağlamlıq böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Ginekologiya qadınlara cinsi və reproduktiv sağlamlığın qorunmasına yönəlmiş xüsusi tibbi yardımdır. Ginekoloji müayinə hamiləliyin aşkar edilməsinə, cinsi yolla keçən infeksiyaların və cinsiyyət orqanlarının xərçənginin (uşaqlıq boynu, yumurtalıq və s.) və digər ginekoloji problemlərin erkən diaqnostikasına və müalicəsinə imkan verir. Şikayətləri olub-olmamasından asılı olmayaraq cinsi əlaqədə olan və ya subay olan bütün qadınlar mütəmadi olaraq ginekoloq müayinəsindən keçməlidirlər.
Araşdırmalar göstərir ki, ginekoloji müayinədən əvvəl şəxsi həyatın toxunulmazlığına diqqət yetirməmək, qadınları, müayinə mövqeyini və istifadə olunan alətləri bilməmək, naməlum prosedurlar, cinsiyyət nahiyəsinin çılpaq olması səbəbindən utanma hissi, ağrı qorxusu, şəxsi təmizliyə şübhə, patoloji diaqnozun alınması ilə bağlı narahatlıq, tibb işçilərinin mənfi münasibəti, müayinə edən tibb işçisinin əks cinsdən olması, gənc yaşda olmaq, müayinə təcrübəsinin olmaması və cinsi zorakılıq kimi hallar qadınları ginekoloji müayinədən yayındırır. Bu səbəblərdən qadınların əksəriyyəti ginekoloji müayinə zamanı narahatlıq yaşayır. Bütün bu amillər fərdin sağlamlıq davranışlarına mane ola bilər.
Qadınların sağlamlıqla bağlı davranışlarına fərdi xüsusiyyətlər, sosial-mədəni quruluş, sağlamlıq inancları və yaşadıqları mühitin şərtləri təsir edir. Qadının ginekoloji müayinədən keçməsinə insanın böyüdüyü ailə, onun yaxın ətrafı, sosial quruluşu, adət-ənənələri, dini inancları və əxlaqi münasibətləri təsir göstərir. Dini qaydalar, qərəzlər, tabular, adət-ənənələr dünyada və ölkəmizdə insanların cinsi davranışında böyük ölçüdə üstünlük təşkil edib. Türk cəmiyyətində cinsəllik özlüyündə ayıb, seksuallıqdan danışmaq utanc, cinsi istək günah kimi göstərilir.
Ölkəmizdə cinsi müalicə mərkəzlərinə müraciət edən qadınlarda ən çox rast gəlinən cinsi problem vaginizmdir. Vaginizmin səbəbləri arasında: mühafizəkar ictimai quruluş, bakirəlik və namus kimi ənənəvi dəyər mühakimələri, qızlıq pərdəsinin müqəddəsliyinə və qorunmasına verilən önəm, ilk gecə qorxuları, qadınların öz bədənini tanımasına mane olan inanclar, nikahdan əvvəl cinsi əlaqəyə yol verilməməsi və qadağan edilməsi, cinsəllik qadağandır və haqqında sərbəst danışıla bilməz kimi amillərdir.
Cinsi kimliyini və varlığını hər mənada qəbul etməyən bir mühitdə böyüyən qadınlar reproduktiv və cinsi sağlamlıqlarını sorğulamaqdan çəkinir, utanırlar. Xəstəliyə görə də olsa, şəxsi hesab edilən cinsiyyət orqanını yad birinin qarşısında göstərməsi qadını sıxır və narahat edə bilər. Bu vəziyyət ginekoloji müayinəyə mane olan amillərdən biridir.
Uşaqlıqdan qızlıq pərdəsini diqqətlə qorumağı öyrədən qadın ailə quranda belə sahib olduğu bu dəyərli şeyi itirmək istəmir və bu, uzun müddət gələcək həyatına təsir edə bilər. Cinsi əlaqə ilə bağlı narahatlıq gənc qadınlarda qorxu yaradır. Gənclərin cinsi mövzularda bilik və münasibəti onların gələcək cinsi həyatına, ailə həyatına və məhsuldarlıq davranışına yaxından təsir göstərir. Bu, qadınlarda reproduktiv sağlamlıqla bağlı mənfi münasibət və davranışların formalaşmasına və ondan uzaq durmasına səbəb olur.
Subay qadınların cinsi və reproduktiv sağlamlıq haqqında kifayət qədər məlumatının olmaması, maddi imkanlarının yetərincə olmaması, təkbaşına səhiyyə müəssisəsinə müraciət edə bilməməsi, ailəsindən və ya qonşularından böyüklər tərəfindən görülməkdən qorxması, klinika işçiləri tərəfindən tənqiddən çəkinməsi və tibb işçilərinin münasibət və təcrübələri onların reproduktiv sağlamlıq xidmətlərindən faydalanmasına mane olur. Bunlar ginekoloji müayinənin qarşısını alan mühüm amillərdir.
Cinsi maarifləndirmə və məlumatsızlıq
Türk cəmiyyətində cinsi problemlərin ən əhəmiyyətli qaynağının cinsi təhsil və məlumatsızlıq, ön mühakimə olduğu göstərilir. Məktəb yaşından başlayaraq geniş yayılan reproduktiv və cinsi sağlamlıq maarifləndirilməsinin olmaması kimi səbəblərdən ölkəmizdə seksuallıq sahəsində ciddi informasiya çatışmazlığı mövcuddur. Dünyada və ölkəmizdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, yeniyetmə və gənclərin cinsi/reproduktiv sağlamlıq haqqında kifayət qədər məlumatı yoxdur və onların məlumat mənbələri dostlar, ailə və mediadır. Dostların mühüm məlumat mənbəyi olması dezinformasiyanın ağızdan- ağıza yayılmasına səbəb olur. Bundan əlavə, valideynlər cinsi tərbiyə ilə bağlı formal təlim almadıqları üçün kifayət qədər məlumata malik deyillər. Ailə daxilində başlanması gözlənilən reproduktiv və cinsi sağlamlıq maarifləndirilməsi, valideynlərin bu mövzuda kifayət qədər məlumatı olmadığından yarımçıq qalır. Qadınların çoxu evdə və məktəbdə sağlam cinsi və reproduktiv sağlamlıq təhsili almadıqları üçün onların bilikləri çox məhduddur və əksəriyyəti yanlışdır.
Cinsi təcavüz və zorakılıq
Cinsi həyat qarşılıqlı etibar, öhdəlik və paylaşma üzərində qurulmalıdır. Uşaqlıq və sonrakı dövrlərdə cinsi istismara və intim partnyorun zorakılığına məruz qalan qadınların ginekoloji müayinədən yayındıqları müəyyən edilib. Onlar müayinə zamanı daha çox xəcalət, narahatlıq, qorxu və ağrı hissləri yaşayırlar.
Gizlilik və utanc hissi
Dünyanın harasında olursa olsun, cinsi orqanlar “özəl” olaraq qəbul edilir və xüsusi məna daşıyır. Ümumiyyətlə, ginekoloji müayinə zamanı yaranan narahatlığın əsası şəxsi orqanların həkimə məruz qalması narahatlığıdır.
Qadın üçün nikahdan əvvəl lazım olan yoxlamalar
Qadın ilk menstruasiya başladıqdan sonra 6 aydan bir müntəzəm olaraq ginekoloq müayinəsindən keçməlidir. Burada qadınları iki yerə bölmək lazımdır. Birinci əvvəllər cinsi əlaqədə olmayan qadınlar. İkincisi, cinsi fəaliyyətə başlayan, yəni evlənəcəyi şəxslə və ya başqası ilə cinsi əlaqədə olan qadınlardır.
Cinsi fəaliyyətə başlayan qadınlar hər 6 aydan bir mütəmadi olaraq ginekoloqa getməli, müayinələrdən keçməli, uşaqlıq boynu xərçəngi üçün Pap-smear testi etdirməli və bütün qadınlar kimi yoxlanılmalıdır. Əgər nikahdan dərhal sonra uşaq planlaşdırılıbsa, həkimin 3 ay öncədən tövsiyə etdiyi bəzi əlavə analizlər və vitamin preparatları lazımdır.
Hansı testlər aparılmalıdır?
Evlilikdən əvvəl həm kişilər, həm də qadınlar cinsi əlaqə və qan yolu ilə keçən QİÇS, Hepatit B və Hepatit C testlərindən keçməlidir. Məlumdur ki, ölkəmizdə bu testlər nikah müraciəti üçün Asan Xidmət Mərkəzlərinə müraciət etdikdə tətbiq olunur.
Kişilər hansı sağlamlıq müayinələrindən keçməlidirlər?
Əgər kişinin problemi varsa, məsələn, ereksiya və ya ifrazat problemi varsa, o zaman mütləq uroloqa getməli və müayinə olunmalıdır. Bunun xaricində gələcək həyat yoldaşı ilə birlikdə müayinə olunmaq və ailə planlaması və ya cinsi problemlər haqqında fikir sahibi olmaq vacibdir. Kişi bu mövzuda şüurlu hərəkət edərsə, gələcəkdə yarana biləcək neqativ halların qarşısını alacaq.
Cərrah, mama-ginekoloq Ləman Əliyeva: “Evlənmədən öncə ginekoloji müayinənin iki növu var. Birincisi məcburi olandır ki, bu "Asan Xidmət" Mərkəzlərində olur. Biri də var ki, məcburi deyil. Lakin biz onu da məsləhət edirik ki, hər kəs keçsə daha yaxşı olar. Məsələn, xanımlar var ki, ömründə bir dəfə yoxlanışa getməyib. Elə qadın varki, 16 yaşına qədər mensturasiya olmayıb və həkimə müraciət etməyib. Ona görə ginekoloji müayinə çox vacibdir”.
Türk həkim Sevinç Bilgin Soran dərhal uşaq sahibi olmağı planlaşdırmayan cütlüklərin qorunma üsulları ilə bağlı bu məlumatları verib: “Hamiləlikdən qorunmaq vacibdir. Cütlərə evlənməzdən 3 ay əvvəl müayinədən keçmələrini söyləməyimizin səbəblərindən biri də budur. Çünki həmin cütlük üçün ən sağlam kontrasepsiya üsulunun hansı olacağı, onların əvvəllər və ya irsi xəstəlikləri olub-olmaması kimi suallar vacibdir. Məqsədimiz planladıqları zaman bütün ailələrin sağlam uşaq sahibi olmasını təmin etməkdir. İstəmirik ki, arzuolunmaz hamiləliklər abortla bitsin. Hər şey planlı şəkildə olarsa, həm gələcəkləri, həm də xoşbəxtlikləri üçün problem daha az olur. Əvvəllər uşaq sahibi olmayan cütlüklərə tövsiyə etdiyimiz ilk nəzarət üsulu, istifadəsi olduqca sadə olan doğum nəzarət həbləridir. Bu həblərin yan təsirləri azdır və yüksək qorunma var. Təbii ki, bu həblərdən istifadənin ilk aylarında zaman-zaman onlara öyrəşməkdə problemlər yarana bilər. Və ya bəzi qadınlar bu həblərin yan təsirləri ilə qarşılaşa bilərlər. Bu səbəbdən, toy tarixindən iki ay əvvəl doğum nəzarət həblərinə başlamağı məsləhət görürük”.
Evlilik öncəsi tibbi testlərin çox əhəmiyyətli olduğunu bildirən Soran, “Gənc qadının evlilikdən əvvəl cinsi həyatı varsa, ginekoloqa müraciət etməli, ümumi pap-smear testi və müayinələrdən keçməli, doğuşa nəzarət üsulları haqqında məlumat almalıdır. Bundan əlavə, onlara ideal ana olmaq yaşı və hamiləliyin planlaşdırılması barədə məlumat verilməlidir. Ailə həyatına qədəm qoymağa hazırlaşan gənc qızlar yeni həyata hazırlanmalı, eyni zamanda cinsi yolla keçən xəstəliklər, normal fiziologiya, onlara uyğun olan doğuşa nəzarət üsulları haqqında məlumatlandırılmalıdır.
Nikahdan əvvəl məsləhət alacaq cütlüklər normal anatomiya və fiziologiya haqqında məlumatlandırılmalıdır. Lazım olduqda bu yardım psixoloq tərəfindən yönəldilməlidir.
Ayşən Vəli