Rusiya xarici işlər nazirinin keçmiş müavini Andrey Fyodorov 2023-cü ildə Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması ilə bağlı proqnozlarını açıqlayıb. O, “Moskva-Bakı”ya müsahibəsində prosesin gedişi ilə bağlı vəziyyəti şərh edib. Müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik.
- Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsi bu il imzalanmadı, baxmayaraq ki, Bakı dəfələrlə buna hazır olduğunu bildirib...
- Məncə, şərait hələ yetişmədiyi üçün belə oldu. Belə bir müqavilənin imzalanması üçün hər iki tərəfin qarşılıqlı hazırlığı lazımdır. Və vasitəçinin qətiyyəti lazımdır.
Azərbaycanın qətiyyəti var, Ermənistanın hazırlıqsızlığı və Rusiyanın yarıtmaz mövqeyi var. Hazırda Rusiya Federasiyası üçün İrəvanı dizdən sındıraraq sülh müqaviləsini imzalamağa məcbur etmək çətindir. Moskva bir çox səbəblərə görə bunu etmək istəmir. Bu gün Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasında vəziyyət belədir.
- Bəs İrəvana normallaşmaya doğru getməyə və əvvəllər əldə edilmiş bütün razılaşmaları yerinə yetirməyə nə mane olur?
- İrəvana Qarabağ problemi mane olur. Ermənistanda çoxları üçün Qarabağ məsələsi açıq qalır, bunun əlavə təhlil tələb etdiyi bildirilir və deylir ki, onun gələcək taleyini həll etmək üçün beynəlxalq mexanizmləri cəlb etmək lazımdır. Fransa fəal şəkildə bu problemi ermənilərin xeyrinə həll etməyə çalışır. Ona görə də vəziyyəti tez dəyişmək imkanını görmürəm.
- Mexanizmlərə gəlincə, İrəvan bu barədə yalnız son aylarda fəal şəkildə danışmağa başlayıb. Və xatırlayırıq ki, ilin əvvəlində Paşinyan deyirdi ki, beynəlxalq ictimaiyyət İrəvandan Qarabağın statusu ilə bağlı gərginliyi aşağı salmağı tələb edir. Bunlar necə uyğun gəlir?
- Bəli, Paşinyanın bu açıqlaması, dediyiniz kimi, ilin əvvəlində idi. Və nəticədə çətin bir il yaşadıq. Ənənəvi sakit il deyildi, danışıqlar aparmaq, qərar vermək lazım idi və s. Unudulmamalıdır ki, Ermənistanda da daxili proseslər kifayət qədər sürətlə inkişaf edib və Ermənistanın baş naziri bir neçə dəfə əvvəlki açıq şəkildə səsləndirdiyi mövqeyinə düzəliş etməli olub. Və hər dəfə mövqeyin dəyişməsini daxili amillərlə deyil, dəqiq olaraq xarici amillərlə əsaslandırıb.
- Belə çıxır ki, Qərb tərəfdaşları il ərzində İrəvana kömək ediblər...
- Bəli, birinci Fransa, sonra isə ABŞ. Sadəcə fərqli yanaşma var. Erməni diasporunun lobbi maraqlarının fəaliyyət göstərdiyi Fransadan fərqli olaraq, ABŞ-ın Cənubi Qafqazda necə davranacağına dair strateji baxışı var və bu, Fransadan daha geniş geosiyasi baxışdır.
ABŞ-da, xüsusən Nensi Pelosinin İrəvan səfərindən sonra deməyə başladılar ki, gəlin Ermənistana pul verək, əvəzində Ermənistanın KTMT-dən çıxmasına səbəb olmaqla dəstək olaq. Yəni, bir az fərqli məntiq var.
- Qərb bu il Ermənistanı aktiv şəkildə ələ keçirdi. Biz mütəmadi olaraq ABŞ, Fransa, Avropa Şurasından İrəvana zənglər və cavab zəngləri görürük.
- Əlbəttə, özü də çox aktiv şəkildə.
- Sizcə, ilin sonuna kimi nizamlanmada vəziyyət daha da pisləşib, mürəkkəb qarmaqarışıqlığa çevrilibmi?
- O, sadəcə danışıqdan imtina etdi. Vəziyyət eynilə qalır. Və onu bu və ya digər istiqamətdə hərəkət etdirmək olduqca çətindir.
- Vəziyyətin kənara yerdəyişməsini nə müəyyənləşdirəcək... və daha bir sual çıxır ki, hansı istiqamətdə...
- Bunu kənara çəkmək üçün Bakı ilə İrəvan arasında az-çox real razılaşma lazımdır. Rusiyanın vasitəçiliyi ilə əldə olunan üçtərəfli razılaşmalar var. Ancaq eyni zamanda, sülh müqaviləsi üzərində işləmək üçün real proses yoxdur. İndi İrəvan öz mövqeyini gücləndirmək və istənilən real danışıqlar prosesini ləngitmək üçün çox fəal şəkildə xarici faktordan istifadə etməyə çalışır.
- Lavrov artıq bir neçə dəfə qeyd edib ki, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Praqa bəyanatı, əslində, bütün məsələləri həll etmək imkanı verir. Və bu sənədə görə belə çıxır ki, Ermənistan Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanıyır. Ötən həftə Rusiya diplomatiyasının rəhbəri qeyd edib ki, sülh müqaviləsinin imzalanmaması üçün heç bir səbəb yoxdur. Lavrov hansı siqnalları verir?
- Hansı siqnallar olduğunu bilirsiniz. Əslində, sülh müqaviləsi yekun sənəddir, imzalanandan sonra geriyə dönüş yoxdur. Ermənistan, görünür, geri dönüşü olmayan nöqtəyə hazır deyil.
İrəvan demir ki, biz gələcəkdə heç vaxt heç nəyə imza atmayacağıq. Danışıqlar prosesinin və üçtərəfli sazişlərin icrasının ləngiməsi bununla paralel olaraq beynəlxalq ictimaiyyətin Qarabağ məsələsinə diqqətinin artmasına səbəb olur- bütün bunlar Ermənistan üçün çox faydalıdır və ona işləyir.
Rusiya diplomatiyasının rəhbəri məlum səbəblərdən sülhyönümlü prosesdə, başlanmış işin sona çatdırılmasında maraqlıdır. Dediyim kimi, problem ondadır ki, indiki vəziyyətdə Rusiyanın İrəvana təzyiq imkanları çox məhduddur. KTMT-nin son sammiti, eləcə də Ermənistanın bundan sonra atdığı bir sıra addımlar bunu göstərdi.
Lavrovun tezisləri Ermənistanı sıxışdırmaq cəhdidir. Moskva başa düşür ki, əks halda Rusiya Cənubi Qafqaz yolunda qeyri-müəyyən vəziyyətdə qalacaq. Yəni, çox iş görüblər, sülhməramlılar yerləşdiriblər və sair, amma biz son nöqtəyə gələ bilmirik. Rusiya son məqamda- sülh müqaviləsində maraqlıdır. Çünki bundan sonra biz münasibətləri başqa cür qura biləcəyik, deyin ki, bu problemlə hər şey bitdi. İndi gəlin Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi məkan quraq.
- Ermənistanın bu cür davranış planının məqsədi nədir?
- Onların nöqteyi-nəzərindən bu, yenə də Qarabağın ayrıca bir mövzu kimi ayrılmasıdır. Ona beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi statusunun verilməsi və ya Ermənistan dövlətinin tərkibində mövcudluğu.
- Bu, obyektiv olaraq qeyri-realdır. Belə bir ssenarinin həyata keçirilməsi son dərəcə ciddi nəticələrə səbəb olacaq ki, bu da müxtəlif qüvvələrin cəlb olunacağıdır.
- İndi nəyin real, nəyin qeyri-real olduğunu söyləmək çox çətindir. Söhbət ondan gedir ki, İrəvan bu taktiki məqsədə doğru irəliləyir. Lakin obyektiv olaraq, beynəlxalq səviyyədə tanınmış, müstəqil Dağlıq Qarabağın mümkün olması həqiqətən də çətindir. Mən buna inanmıram, mümkün deyil. Ancaq status-kvonu saxlamaq tamamilə mümkündür. İndi Qarabağda sona qədər döyüşməyə çağıran revanşist qüvvələrin necə fəallaşdığını görürük. Müxtəlif yollarla mübarizə apara bilərsiniz. Belə üsullardan biri diplomatik gecikmədir. Axı müəyyən taktika ilə danışıqlar çox uzun müddətə aparıla bilər. Biz bunu Ermənistan-Azərbaycan məskunlaşmasının təxminən 25 ili ərzində görmüşük. Həmişə prosesi dayandıra biləcək əlavə xarici amillər tapmaq mümkündür.
- Laçın yolundakı vəziyyət də bilərəkdən imitasiya edilmiş vəziyyətdir?
- O, elə əvvəlki vəziyyətə gəldi. Kağızda hər şey ənənəvi olaraq gözəl və davamlıdır, amma praktikada- yox.
- Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Sankt-Peterburqda üçtərəfli görüşü niyə rəsmi yox, pərdəarxası formatda baş tutub?
- Rusiyaya nəticə verməyəcək rəsmi görüş lazım deyil.
- Gələn il vəziyyətin nizamlanması ətrafında yaranmış vəziyyətdə Moskva necə davranacaq?
- Obyektiv desək, Ermənistanla Azərbaycan arasındakı vəziyyət indi Rusiya üçün Ukraynadan arxa planındadır. Düşünürəm ki, gələn il hər iki tərəfi danışıqlar masası arxasına oturtmağa çalışmaq, sülh müqaviləsinin necə olması və onun necə həyata keçiriləcəyi ilə bağlı müəyyən bir anlayışa gəlməyə çalışmaq ləng bir proses olacaq. Unutmaq olmaz ki, sülh müqaviləsi bağlanandan sonra onu imzalayan ölkələrin parlamentləri hələ onu ratifikasiya etməlidirlər. Bəs Ermənistan parlamentinin onu ratifikasiya edəcəyinə zəmanət haradadır? Belə bir zəmanət yoxdur. Buna görə də nəzərə alınmalı olan bir çox çətin məqamlar var. Və başa düşmək lazımdır ki, Rusiya da 100% əmin olmadan vəziyyətə təzyiq əlavə etmək riskini öz üzərinə götürmək istəmir.
Rusiya üçün nəticə prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Rusiya sabah heç bir nəticənin olmayacağını görəndə yavaşlayır. Nəticənin mümkün olduğunu görəndə çox fəal işləyir.
Ən azından Qərblə münasibətlərimizin soyuması, yumşaq desək, nizamlanmaya doğru hərəkətdə rol oynayır. Rusiya görür ki, Qərb Cənubi Qafqaz istiqamətində kəskin şəkildə fəallaşıb və öz oyunlarını oynamağa çalışır. Amma indi bu mövzunu Avropa və ABŞ ilə müzakirə etməyimiz ümumiyyətlə mümkün deyil. Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasına çoxlu xarici amillər təsir edir. Söhbət sülh müqaviləsindən çox, onun imzalanmasını mümkün və ya qeyri-mümkün edən xarici amillərdən gedir. İndiyə qədər prosesi ləngidən xarici amilləri daha çox görürəm.
- Ermənistanın Rusiya sülhməramlılarını ardıcıl tənqid etməsi Rusiya qarşısında şərt qoymaq cəhdidirmi?
- Bilirsiniz, İrəvan doğrudan da Rusiya sülhməramlılarının Qarabağda yerləşdirilməsinin Ermənistan üçün əlavə sipər olacağına ümid edirdi. Bu da alınmadı, sülhməramlılar sülhün qorunmasında obyektiv, balanslı rol oynamağa çalışırlar. Və buna cavab olaraq gözləntiləri özünü doğrultmayan Ermənistandan tənqidlər gəlir. Ona görə də İrəvan belə bir ideya irəli sürür ki, guya Rusiya sülhməramlıları erməni tərəfinin təyin etdiyi problemlərin həllini təmin etmir. Hər halda, sülhməramlılar olmasaydı, vəziyyət daha pis olardı.
Nizamlanmada formalaşan bütün bu vəziyyət, təbii ki, indi növbəti ilə həll olunmamış problemlər formasında keçir. Rusiya üçün də, Azərbaycan üçün də, Ermənistan üçün də həll olunmayıb.
- Yəni nizamlanmada gələn il üçün proqnozlar müsbətdən çox mənfi işarəlidir?
- Yox. Nə müsbət, nə də mənfi. Qeyri-müəyyənlik işarəsi qoyardım. O, vəziyyəti ən obyektiv şəkildə xarakterizə edəcək. Qeyri-müəyyənlik ona görə ki, artıq iki il əvvəl, daha sonra isə Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Rusiyanın vasitəçiliyi ilə razılaşdırılan o addımların məntiqi artıq qırılıb. Bütün müddətlər artıq keçib. Artıq bir sıra məsələlərdə Qərbin rolu dəyişib. 2020-ci ildə üçtərəfli bəyanat imzalananda heç kim düşünmürdü ki, ABŞ-dan Ermənistana bu qədər aktiv və hətta nümayişkaranə dəstək olacaq. Ona görə də bu mürəkkəb amillər Ermənistan-Azərbaycan prosesində növbəti il üçün potensial olaraq üstünlük təşkil edən qeyri-müəyyənlik amilini proqnozlaşdırır.
- Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasındakı ənənəvi işarə yenidən qüvvəyə minir... Bəs Rusiya-Azərbaycan münasibətlərindən danışsaq, 2022-ci ildə bu münasibətlər necə idi?
- Yaxşı, pozitiv idilər. Və mənim fikrimcə, ən əsası odur ki, baş verən problemlərə baxmayaraq, ən yüksək səviyyədə dialoq heç vaxt pozulmayıb. Çünki Rusiya və Azərbaycan liderləri ikitərəfli münasibətlərin inkişafında həlledici oyunçulardır, onların real vəziyyəti, ətrafda nə baş verməsindən asılı olmayaraq, onlar bu münasibətləri gücləndirirlər. İl ərzində ən yüksək səviyyədə konstruktiv dialoq səmərəli olmuşdur. Bu səviyyədə heç vaxt olmayıb. Bu çox vacibdir.
Tərcümə - Elçin Bayramlı
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Azərbaycan Respublikasının dünya birliyinə inteqrasiyası, region ölkələri və digər dövlətlərlə, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.